Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

Hudud’l-alem’e göre Uygur şehirleri nasıldı?

“Bu ülkenin doğusunda Çin ve güneyinde kısmen Tibet ve Karluk ülkeleri bulunur. Kısmen batısında ve kuzeyinde de sadece Kırgız ülkesi vardır. Toğuz Ğuzz (Uygur) ülkesi Türk ülkelerinin en genişidir. Aslında onlar kalabalık bir topluluk idiler.

Eski zamanlarda Türkistan’ın hükümdarları Toğuz Ğuzzlar’dan çıkardı. Onlar silahları çok, savaşçı insanlardır; yazın ve kışın elverişli otlaklar bulmak için yer değiştirirler.

Bu ülkede misk çok çıkar; kara, kızıl, alaca renkli tilki, sincap, samur, kakım, sansar, sebice derileri, hutuv boynuzları ve yak gönleri elde edilir.

Pek o kadar zengin bir ülke değildir. Emtiaları söylediğimiz şeyler olduğu gibi, koyun, sığır ve atları da vardır. Bu ülkede pek çok akarsu görülür. Onlar en zengin Türkler’dir. Tatarlar da Toğuz Ğuzzlar’dan bir kavimdir.

Çinanckes (Beş Balık): Toğuz Ğuzzlar’ın baş şehridir. Orta büyüklükte bir şehirdir. Burası devlet merkezidir. Ve Çin ülkesine yakındır. Bu şehrin yazın çok sıcak, kışın çok hoş bir havası vardır.

Bu şehrin yanında Tafkan adı verilen bir dağ görülür. Bu dağın arkasında beş köy bulunur. Bu köylerin isimleri şunlardır: Köz. Erk, Çomul Kes, Pencikes, Barlığ, Camğar. Toğuz Ğuzz hükümdarı yazın Pencikes köyünde oturur. Toğuz Ğuzz ülkesinin kuzeyinde bir bozkır olup bu bozkır Toğuz Ğuzz ile Kırgızlar arasındadır. Bu bozkır Kimek ülkesine kadar gider.

K.m.siğiya (?) :Bu iki dağ arasında bulunan bir köydür.

S.t.kes : Küçük bir yöredir. Bu yörede üç köy vardır.

Erk (?) : Küçük bir şehirdir. Bu, Hulandgun irmağına yakın bir yerdedir. Burada çok meyve vardır. Fakat üzüm olmaz. Yedi köy bu şehre bağlıdır. Erk ve yöresinden yirmi bin kişi (asker) çıktığı söylenir.

Kerarhun (? Yahut K.varhun ?) : Kum çölü içinde bulunan bir köydür; geliri azdır, fakat nüfusu çok bir köydür.

Beg Tigin Köyleri : Bunlar beş köydür ve Soğdlar’a aittir. Bu köylerde Hıristiyanlar, Zerdüştiler ve puta tapanlar (Budistler?) yaşarlar. Burası soğuk bir yerdir, çevresinde dağlar bulunur.

Kümis Art : Bir dağın üstünde bulunan bir köydür. Bu köyün insanları avcıdır.

H.mud (Humul=Kumul?) : Burası çayırlı, otu bol bir yöredir. Burada Toğuz Ğuzzlar’ın alaçık ve çadırları bulunur. Bunlar koyuncudur.

C.m.likes : Büyük bir köydür. Bu köyün beyine beygu denir. Beygulular orada oturur. Kimekler, Karluklar ve Yağmalar bu köyü daima talan ederdi.

T.nzağ (?) Art (Toprağ? Art) : Topraktan bir dağdır ve otlağı geniştir.

B.l.h.m.kan (?) : Bir konaktır; eskiden burada Toğuz Ğuzzlar yaşardı, şimdi örendir.

S.d.n.k (?) :Her zaman karlı ve yağmurlu bir konaktır.

M.h.k (?) ART : Bir konaktır.

İr Közkü Kes (?): İçinde çayırları ve pınarları olan bir konaktır.

Igrac Art : Asla karı eksik olmayan bir konaktır. Burada vahşi hayvanlar ve geyikler çoktur. Bu dağdan çok geyik boynuzu elde edilir.

(Faruk Sümer, Eski Türklerde Şehircilik, S.40-41)