önceki
(8) Sinor bu kısmı "A-shih-na
odalıklardan birinin oğlu idi" şeklinde çevirir. Liu'da da "odalık" olarak
çevrilmiştir.
(9) T'u-men (= Bumın)'ın babası "Batı Türklerinin yöneticisi, Na-tu-liu'nun
torunu *Ulug Yabgu (Ta-ye-hu) T'u-wu'dur. Bumın T'u-wu'nun büyük oğludur". Bu
bilgi Tang shu 215, 2b'de verilir. Bunun için bkz. Liu (1957: 490, Not 18).
(10) Çin ve Bizans kaynaklarındaki, Çin, İskit, Kun, Ak Kun, Kök Türk, Uygur ve
Moğollarda insan kurbanı rivayetleri ile ilgili olarak bkz. Esin (1978:
100-101), Divitçioğlu (1987: 82-83).
(11) T'ong Yabgu ve faaliyeti hakkında bkz. Gömeç (1997: 39-40).
(12) Bu hususa K. Cseglédy dikkat çekmiştir (1972: 279-280). Diğer yandan bu 17
sayısının hatırası bizce KT (D 12) ve BK (D 10) abidesindeki q(a)h (ı)m q(a)g
(a)n : yiti y(ä)g(i)rmi (ä)rin : t(a)ş(ı)qm(ı)ş “Babam kağan 17 er-kişi ile
çıkmış/isyan etmiş” cümlesinde saklıdır.
(13) I. ve II. efsane metinlerinin bu haberleri, Hun imparatorluğunun
yıkılışından sonra, "Çin'in batısında ve Türkistan'ın doğusunda," hüküm süren
"öncelerini ve buralarda nasıl kaldıklarını bilemediğimiz Chü-ch'ü Meng-hsün
ailesi" (Ögel 1981: 483) ile de karşılaştırılmaya değer görülmüştür (Gömeç 1997:
9-10). Hun imparatorluğunun hükümdar ailesi de olan ve Çin kaynaklarında
Hunların en asil boyu olduğu bildirilen Chü-ch'ü'lerin adını "Türk" adıyla
irtibatlandırma teşebbüsleri de olmuştur.
(14) Türklerde ekzogami için ayrıca bkz. İnan ((1950) 1968: 341-349). Elbette
Türklerdeki ekzogami geleneğinin varlığından hareketle, hâkim yapının bütünüyle
mâderşâhî/anaerkil bir yapı olduğunu iddia edebilmek (Golden1992: 120) için daha
çok veriye ihtiyaç vardır. Ayrıca, bkz. Ecsedy (1972: 249 v.d.).
(15) Yakınlarda Eski Çin'de bu konuya kısmen yer veren bir etüd çıkmıştır;
Hinsch (1998).
(16) Gözlemlenen bugünün tahlili ile geçmişin daha iyi anlaşılabileceği
şeklindeki sosyolojinin metodunu bu konuda da dikkate almamak için bir sebep
yoktur. 20. yüzyıl, Genel Türk âlemi için benzer bir resmî tarih yazıcılığının
en şuurlu ve plânlı yüzyılı olarak geçer. Dağılan SSCB'de ve Çin Halk
Cumhuriyetinde ve hatta Türkiye'de 20. yüzyıl resmî Genel "Türk" tarih
yazıcılığı ile, Batılı bilim adamlarının yazdıkları eserler, "Türk" etnisinden
bağımsız, farklı etnilerin yaratılması projesi açısından incelenmeye değer bir
araştırma konusu olarak durmaktadır. SSCB'nin milliyetler politikasının ve onun
uygulamalarının Sovyet sonrasına bıraktığı miras üzerine yakın bir çalışma
olarak bkz. Ian Bremmer ve Ray Taras'ın editörlüğünde çıkan Nation and Politics
in the Soviet Successor States (Cambridge: Cambridge University Press, 1993).
(17) Kitabenin geniş yüzlerinden birindeki yazıların bazı satırlarının
fotokopilerinin neşri ilk Rinçen tarafından 1968'de yapılmıştır.
(18) Renkli fotoğrafı için bkz. Sertkaya (1992: 192, Resim 28).
(19) Bunlar için bkz. Rudenko (1961) ve Rudenko'dan alınarak Ögel (1971: 41
Şekil 10, 44 Şekil 11, 48 Şekil 12 ve ayrıca 19 Şekil 4, 23 Şekil 5, 26 Şekil
6). Ayrıca bkz. Liu (1958: II-460), Esin (1978: 110).
(20) E.B. Badetskaya'dan alıntılama ile bkz. Ögel (1971: 13 Şekil 3); Ayrıca bkz.
Okladnikov-Okladnikova (1985: Tabl. 13, Uçast. XIV (7); Tabl. 23, Uçast. XIV
(16), vb.).
(21) Çince transkripsiyon f’u-li’nin Clauson’un (1964) teklif ettiği gibi boyla
olarak değil, böri biçiminde okunması gerektiğine dair bkz. Sinor (1982:
233-235).
(22) Bunun için bkz. Liu (1957: 498-99 II Anm. (49)). "28 kısımdan oluşan
memurlar" üzerinde bürokratik devlet olarak "Türk devleti"nden bahsedilirken,
ayrıntılı durulacaktır.
(23) Çinggis kağan'ın da bizzat kendisinin korumaları "kurt"lardı; bu ilişki
birçok kez kurulmuştur; yakın zamanlarda bkz. Sinor (1982: 244). Ayrıca bkz.
aşağı.
(24) Kormuşin, Radlov ve Malov’un w^q olarak gördüğü satırın dördüncü harfini, i
olarak görmüştür (Batmanov’da) ve buna göre kelimeyi çoçi olarak okuyup özel ad
saymıştır (1997: 182, 183) ki, bu doğru olabilir. Prof. Kormuşin'i yazlarını
Yenisey abidelerinin bulunduğu yerlerde geçiren ve onları yerinde tespit edip
inceleyen bir âlim olarak tanırız.
(25) Devletin I. döneminden Işbara Kağan'ın oğlu, 588-600 yılları arasında
kağanlık süren Toh a Turan ve 2. döneminden Türk Kapgan Kagan'ın oğlu Toh a
Tigin (ölümü 714) ile de krş.
(26) tutuk'u totoq okuyup Çince olduğunu da kabul etmek zor görünüyor (ED 453a;
TMEN II 874). Kelime buyruk gibi teşkil edilmiş bir kuruluş olmalıdır. "Sınır
muhafazından sorumlu askerî vali" demektir. Çin. tou tok, tu-tu "askerî vali",
kuvvetle muhtemel ki, çok eski zamanlarda yapılmış Türkçe bir alıntılamadır.
Eski Çin hanedanlarının bir kısmının Türk kökenli olduğu iddiası bir tarafa,
esasen Çin tarihinin büyük bir kısmında Çin hanedanlarının sınırlarına yapılan
saldırılarda, -eğer saldıranlar Türkler değilse- bu saldırıların çoklukla
Türkler tarafından defedildiğini hesaba alırsak, alıntılamanın hangi yönde
olabileceğini kabul etmek kolaylaşabilir.
(27) Wu-sun'larla ilgili Shih chi'de geçen mitoloji karışık rivayet için bkz.
Ögel (1971: 14), ayrıca rivayetin Han shu'daki varyantı ve değerlendirmeleri
için bkz. Sinor (1982: 237-240, ve 251'deki 18 no'lu not).
(28) Bunun için bkz. Klyaştornıy (1998: 249-250) ve Şeşen (1985: 73).
(29) Togan'ın eserini tamamlama tarihi 26 Haziran 1970'tir. Eser, Togan'ın
ölümünden sonra T. Baykara tarafından neşre hazırlanmıştır.
(30) Türklerde "böri" başlı bayrak kalıntıları ve tasvirleri için bkz. Esin
(1978: Levha XXXVIII a, b; Levha LVII a; LVIII a; LXXIV a (Koço Uygur Kağanlığı)
(31) Bunun için bkz. Ögel (1971), İnan ((1934) 1968: 268-273); Esin (1972), Eröz
(1973: 289-299).
(32) Daha önceki neşirlerde yazıtın 10. satırı olarak verilen bu kısım,
Kormuşin’de yazıtın 4. satırı olarak kurulmuştur. K. bu satırı “Ya ubil sem’
volkov, a barsov i kyokmekov ye ne ubival.’ olarak çevirmiş (1997: 273); kökm(ä)k(i)
için ‘rod lani ili olenya’, kak tolkoval eto slovo Malov (MEPT, 34, prieç.], çto
neskol’ko smuşçaet, t.k. eti vidı jivotnıx podlejali oxote, a v tekste imeetsya
vidu kakoy-to totemnıy zver’” notunu düşmüştür. Kormuşin bars ve kökmek’in totem
olarak göründüklerine haklı olarak işaret etmiştir.
(33) M. Eliade, yaratılış mitlerinin genel olarak dört grupta toplanabileceğini
belirtir: (1) Yoktan (ex nihilo ) var olma, bir Yüksek Varlık düşünceyle,
kelimeyle, v.s. dünyayı yaratır; en ünlü örnekleri Mısır tanrısı Ptah, Polinezya
Io, Yahweh, Winnebago Kızılderililerinin Dünya Yapıcısı. (2) Dünya Dalgıcı
motifi, tanrı suda yaşayan kuşları veya amfibios hayvanları okyanusun dibine
gönderir veya kendi dalar ve yerden bir parçayı yukarı getirir ve ondan bütün
dünya çıkar. (3) Bir ilk/esasî bütünün bölünmeyle yaratılış, üç varyantı vardır:
gök ve yerin ayrılması; bir orijinal amorfous kütlenin ayrılması; bir kozmogonik
yumurtanın ikiye kesilmesi. (4) Bir ilk/esasî varlığın parçalanmasıyla
yaratılış, bu varlık ya gönüllü bir antropomorfik kurbandır ya da korkunç bir
savaştan sonra galip gelinen suda yaşayan bir canavardır (1990: 26).
(34) Gizli fâilin eylemi qıl- "kılmak, yaratmak, vücuda getirmek; İng. to
create"dir, yarattıkları da 'gök-yer-insan oğlu'dur. Yani cümlede, gramatikal
olarak edilgen qılın- "kılınmak" fiilinin fâilleri olan bu üç yaratılan, aslında
"kılmak" eylemini yapan asıl, gerçek failin yaptığı "nesneleri"dir.
(35) teh ri adı ve Eski Türklerde teh ri düşüncesi için bkz. Barutcu (1992),
Barutcu Özönder (1998).
(36) Bu kozmik doğum cümlelerinin kitabelerin "doğu" yüzünde yer almış olması da
ayrıca dikkate değerdir.
(37) Hunlar’da, meselâ, şimdiki Kırgızlarda da olduğu gibi "karşılıklı dünür
olma" âdeti vardı. Etnografya araştırmalarından anlaşılmıştır ki, hep bir boydan
kız alma âdeti muayyen bir boya kız verme, yani karşılıklı kız değiştirme
âdetiyle bağlıdır. Hunlar’da bu âdet vardır (İnan (1950) 1968: 340).
Kaynaklar
Barutcu, F. Sema, (1995). “Teh ri teg teh ride bolmış türük bilge kagan ve teh
ri teg teh ri yaratmış türük bilge kagan ibareleri üzerine”. Türk Kültürü
Araştırmaları, Prof.Dr. Zeynep Korkmaz’a Armağan, Ankara, 89-100.
Barutcu Özönder, F.Sema, (1998). “Yenisey kitabeleri ve yer-sular”. Journal of
Turkish Studies (TUBA/Türklük Bilgisi Araştırmaları), 22, 1998, 171-184.
BECKWITH, Cristopher I, (1987). The Tibetan Empire in Central Asia: A History of
the Struggle for Great Pover among Tibetans, Turks, Arabs and Chinese during the
Early Middle Ages, Princeton, New Jersey : Princeton University Press.
Bell, Wendell and Walter E. Freeman (ed.), (1974). Ethnicity and nation-building:
comparative, international, and historical perspectives. Beverly Hills, [Calif.]
Sage Publications [1974].
BEN-AMOS, Dan, (1992). "Folktale", Folklore, Cultural Performances, and Popular
Entertainments, A Communications-centered Handbook, Ed. by Richard BAUMANN, New
York-Oxford: Oxford University Press, 101-118.
BK: Bilge Kağan Kitabesi.
BREMMER, Ian ve Ray TARAS (ed.), (1993). Nation and Politics in the Soviet
Successor States, Cambridge: Cambridge University Press.
Chapman, Malcolm (ed.), (1993). Social and biological aspects of ethnicity,
Oxford [England] ; New York : Oxford University Press.
CHEN, Ching-lung, (1985). "A Study of Turkic Weopans". Altaistic Studies
Konferenser 12, Stockholm, 27-34.
Clauson, Sir Gerard, (1964). "Turks and Wolwes". Studia Orientalia, Edidit
Societas Orientalis Fennica, XXVIII: 2, Helsinki, 3-22.
---, (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish.
Oxford: The Clarendon Press. (ED).
Connor‚ Walker‚ (1990). “When is a Nation?”‚ Ethnic and Racial Studies 13‚ no.
1‚ 92-103.
Cseglédy, K. (1972). "On the Numerical Composition of the Ancient Turkish Tribal
Confederations". Acta Orientalia Academiae Hungaricae, Tomus XXV, 275-281.
Divitçioğlu, Sencer, (1987). Kök Türkler (Kut‚ Küç ve Ülüg), İstanbul: Ada
Yayınları.
Doerfer, Gerhard, (1965). Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen,
II Türkische Elemente, alif bis tâ, Wiesbaden. (TMEN).
DTSl.: Drevnetyurkskiy Slovar', Leningrad,1969.
Ecsedy, Hilda, (1972). "Tribe and Tribal Society in the 6th Century Turk Empire".
Acta Orientalia Academiae Hungaricae, Tomus XXV, 245-262.
ED: bkz. Clauson.
ElIade, Mircea, (1990). "Myths and Mythical Thought". The Universal Myths:
Heroes, Gods, Trickters and Others. Alexander Eliot with contributions by Joseph
Campbell & Mircae Eliade, New York: Meridian, Penguen Books USA Inc.
ErIksen, Thomas H., (1993). Etnicity and Nationalism‚ London: Pluto Press.
Eröz, M., (1973). “Türk içtimaî hayatında totemizm izleri”, İslâm Tetkikleri
Enstitüsü Dergisi, cilt V, cüz 14, 1973, 289-299.
Esin, Emel, (1972). “Tös and Moncuk”, Central Asian Journal, XVI (1972), 14-37.
---, (1976). "Ötüken Yış (Türk Sanatında Ağaçlı Dağ Hakkında Notlar)". Atsız
Armağanı, İstanbul: Ötüken Yayınevi, 147-186.
---, (1978). İslâmiyetten Önceki Türk Kültür Târîhi ve İslâma Giriş, (Türk
Kültürü El-Kitabı, II, Cild I/d'den Ayrı Basım), İstanbul: Edebiyat Fakültesi
Matbaası.
Golden, Peter B., (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples,
Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the
Middle East, Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
GoldscheIder, Calvin (ed.), (1995). Population, Ethnicity, and Nation Building.
Boulder: Westview Press.
---, (1995). “Population‚ Etnicity‚ and Nation-Building: Themes‚ Issues‚ and
Guidelines”. Population‚ Etnicity‚ and Nation-Building‚ edited by Calvin
Goldscheider‚ Boulder. San Francisco. Oxford: Westview Press, 1-18.
GÖBL, R., (1967). Dokumente zur Geschicte der İranischen Hunnen in Baktrien und
Indien 2. Wiesbaden: Harrassowitz.
Gömeç, Saadettin, (1997). Kök Türk Tarihi, Ankara: TÜRKSOY Yayınları, No: 8.
Güvenç, Bozkurt, (1992). Türk Kimliği, Ankara.
HINSCH, Bret, (1998). "Women, Kinship, and Property as Seen in a Han Dynasty
Will". T'oung Pao, International Journal of Chinese Studies, Vol. LXXXIV, Fasc.
1-3, 1-20.
Hucker, Charles O.‚ (1985). A Dictionary of Official Titles in Imperial Chine‚
Stanford‚ California: Stanford University Press.
HutchInson, John and Anthony D. Smith (ed.), (1996). Ethnicity. Oxford, [England];
New York: Oxford University Press, 1996.
İnan, Abdülkadir, ((1950) 1968). "Türk Düğünlerinde Exogamie İzleri". Makaleler,
Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınlarından VII. Seri -Sa. 51, 341-349.
---, ((1934) 1968), "Ongon ve Tös Kelimeleri Hakkında". Makaleler, Ankara: Türk
Tarih Kurumu Yayınlarından VII. Seri -Sa. 51, 268-273.
---, ((1956) 1968). "Türk Destanlarına Genel Bir Bakış". Makaleler, Ankara: Türk
Tarih Kurumu Yayınlarından VII. Seri -Sa. 51, 220-237.
---, ((1928) 1968). "Türk Rivayetlerinde "Bozkurt"". Makaleler, Ankara: Türk
Tarih Kurumu Yayınlarından VII. Seri -Sa. 51, 69-75.
Klyaştornıy‚ S.G.‚ (1994). “The Royal Clan of The Turks and The Problem of Early
Turkic-Iranian Contacts”‚ AOH XLVII (3)‚ 445-447.
---, (1998). "Al-Birûnî's Version of an Old Turkic Geneological Legend: On the
Semantics of Turkic 'baraq'". Turkic Languages, ed. by Lars Johanson, Vol. 2,
Num. 2, Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag, 247-252.
Klyaştornıy‚ S.G.-V.A. Livşits‚ (1972). “The Sogdian Inscription of Bugut
Revised", Acta Orientalia Hungaricae, XXVI, 69-102.
Kormuşin, İgor, (1997). Tyurkskie Yeniseyskie epitafii. Tekstı i issledovaniya.
Moskva: Nauka.
KT: Köl Tigin Kitabesi.
Liu Mau-Tsai, (1958). Die Chinesischen Nachricten zur Geschichte der Ost-Türken
(T’u-küe), II cilt, Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
Mardin, Şerif, (1995). "Tabakalaşmanın Tarihsel Belirleyicileri: Türkiye'de
Toplumsal Sınıf ve Sınıf Bilinci", Makaleler 1, Türkiye'de Toplum ve Siyaset, 5.
Baskı, İstanbul: İletişim Yay., 77-117.
Merçil, Erdoğan, (1991). Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara: Türk Tarih
Kurumu Yayınları, VII. Dizi - Sa. 110.
NOWGORODOWA, Eleonora , (1980). Alte Kunst der Mongolei, Leibzig: E.A. Seemann
Verlag.
OKlaDNİKOV, A.P.-E.A. OKLADNİKOVA, (1985). Drevnie risunki Kızıl-kyolya.
Novosibirsk: İzdatel'stvo "Nauka".
Ögel‚ Bahaeddin, (1957). "Doğu Göktürkleri Hakkında Vesikalar ve Notlar".
Belleten, 21, 81-137.
---‚ (1971). Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar)‚ I. c.,
Ankara: Selçuku Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü Yay., No: 1.
---, (1981). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II, Ankara: Kültür Bakanlığı
Yayınları.
---, (1995), Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar)‚ II.
cilt, Ankara: TTK Yayınları.
Rinçen, E., (1968). Les Dessigns pictographique et les Inscriptions sur les
rochers et sur les steles en Mongolie, Corpus Scriptorum Mongolorum, Instituti
Linguae et Litterarum Academiae Scientiarum Reipublicae Populi Mongolici, Tomus
XVI, Fasciculus I, Ulaanbaatar.
Rodionov, V.G., (1983). “K obrazu lebedya v janrax çuvaşskogo fol’klora”.
Sovetskaya Tyurkologiya 6, Baku, 19-28.
ROUX, Jean-Paul, ((1984) 1994). Türklerin ve Moğolların Eski Dini, (Çev.: Aykut
KAZANCIGİL), İstanbul: İşaret Yayınları.
Sertkaya, Osman F., (1995). Göktürk Tarihinin Meseleleri,. Ankara: Türk
Kültürünü Araştırma
Enstitüsü Yayınları: 131, Seri: IV, Sayı: A. 40.
---, (19..). &
* A.Ü.
DTCF Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölüm Başkanı
(KÖK
Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, Cilt I, Sayı 2, (Güz 1999), s. 65-92.)
turkoloji.com.tr.tc
önceki
