Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

2.1982 yılından sonraki çalışmalar

“Bu tarihten itibaren, masal konusu üzerinde fazla bir çalışma yapılmamıştır. Biz, bu çalışmalardan önemli olanlarını teferruatlı bir şekilde tanıtırken, diğerlerini de kronolojik olarak, liste halinde vermek istiyoruz.

Bu dönemde ilk bilimsel çalışma, Ali Berat Alptekin tarafından yapılmıştır. Alptekin, 1982 yılında tamamlanan; ‘Taşeli Platosu Masallarında Motif ve Tip Araştırması’ adlı doktora çalışmasında, bölgeden derlemiş olduğu 70 masal metnini incelemiştir.

İki cilt halinde olan çalışmanın 1.cildi İnceleme, 2.cildi ise Metinler ve Sözlük kısmına ayrılmıştır. Eser, Girişten sonra altı bölümden meydana gelmektedir.

Alptekin, Giriş kısmında bölge hakkında bilgi verdikten sonra Türk ve Taşeli Platosu masalları üzerinde yapılan çalışmaları tanıtmış, derlediği masalları, o bölgenin daha evvel yayımlanan masalları ile mukayese etmiştir.

Eserin Birinci Bölümünde; ‘Masalların Yapısı’, ikinci bölümünde masalların derleme şekli, üçüncü bölümünde masalların tip yapısı, dördüncü bölümünde ise masalların tasnifi ve özeti ele alınmıştır.

Bu bölümde Ali Berat Alptekin, derlemiş olduğu masal metinlerini A. Aarne –S.Thompson’un tasnifine bağlı kalarak sınıflandırmıştır. Buna göre çalışmada; beş hayvan masalı, 61 asıl halk masalı, iki fıkra, iki de zincirlemeli masal bulunmaktadır.

Beşinci bölüm, Taşeli Platosu Masallarının Motif yapısı’na ayrılmıştır. Burada,masallarda bulunan motifler tespit edilerek, benzerleri Motif Index’te araştırılmıştır. Eserin altıncı bölümü, bölgeden derlenen 70 masal metni ile Sözlük’e ayrılmıştır.⁷¹

1982 yılında, masal konusunda yapılan diğer bir doktora çalışması Ziyat Abdülmecit Akkoyunlu’ya aittir. Akkoyunlu, Binbirgece Masallarının Türk Masallarına Tesiri adlı çalışmasını, Umay Günay’ın danışmanlığında hazırlamıştır.

Çalışma, girişten sonra iki bölüm, sonuç ve bibliyografyadan meydana gelmektedir. Giriş kısmında Binbirgece Masallarının Hususiyetleri ve Binbirgece Masalları Üzerinde Yapılan Çalışmalar yer almaktadır. Birinci bölümde, Masallar Arasında Alışveriş ve Binbirgece Masalları ile Türk Masalları Arasındaki Benzer Motifler bulunmaktadır. (Burada on motif üzerinde durulmuştu.) İkinci bölümde, 215 masal metninin motif sıraları verilmiştir. Eser, sonuç ve bibliyografya ile tamamlanmaktadır.⁷²

Aderheid Uzunoğlu – Ocherbauer tarafından 1982 yılında Almanya’da yayımlanan Türkische Märchen adlı eserde, çeşitli halk edebiyatı mahsüllerinin yanı sıra, 23 masal metni bulunmaktadır. Araştırıcı, bu masalları hazırlarken, daha önceki yıllarda Türkiye’de yayımlanan masal kitaplarından (Zaman Zaman İçinde, Az Gittik Uz Gittik, Yürüklerde ve Köylülerde Hikayeler, Masallar, Elazığ Masalları, Gümüşhane Masalları, Türk Masalları) istifade etmiştir.⁷³

Azerbaycan Nağılları, 1982 yılında Sabir Sabah tarafından, Azerbaycan Masalları adı ile Türkiye Türkçesi’ne aktarılır.  Eserde, bir sunuştan sonra 19 masal metni bulunmaktadır.⁷⁴

Masallar üzerinde bir doktora çalışması hazırlayan Saim Sakaoğlu, 1983 yılında Kıbrıs Türk Masalları’nı yayımlar. Eserde önsözden sonra, bir tekerleme ile 20 masal ve sonsöz yer almaktadır.

Adı geçen esere dahil edilen 20 masaldan biri zincirlemeli, 19’u asıl halk masalları grubuna girmektedir. Sakaoğlu, sonsözde, masal metinlerinin kaynakları üzerinde durmuştur.⁷⁵ (Eserin ikinci baskısı 1986 yılında, Kültür ve Turizm Bakanlığı (şimdi Kültür bakanlığı) tarafından yapılmıştır).

Sakaoğlu’nun 1983 yılında tamamlanan bir diğer çalışması; Sahada Derleme Metodları adlı ders notudur. Çalışmada, masal metni verilmemesine rağmen, o tarihe kadar yapılmış olan derleme çalışmaları arasında masal derlemelerinden de söz edilmiştir. Ekler kısmında ise, Anonim Halk Edebiyatı Derleme Fişleri arasında, Masal Derleme Fişi, örneği verilmiştir.⁷⁶ (Adı geçen çalışma, 1988 yılında, genişletilerek yeniden basılmıştır.)

Aynı yılda Par Rémy Dor, Contes Kırghız De La Stepe adlı eserini yayımlar. Eserde 44 Kırgız masal metni bulunmakta olup, bunlar yedi başlık altında ele alınmıştır. Çalışma, kaynaklar ve netice ile tamamlanmaktadır.⁷⁷

Tahir Aalangu’nun değişik tarih ve dergilerde bulunan masallarla ilgili 13 makalesi, 1983 yılında yayımlanan; Türkiye Folkloru Elkitabı adlı eserde bir araya getirilir. Bu makalelerden bir kısmı, kitap tanıtması şeklindedir.⁷⁸

1984 yılında, Haluk Özalgan tarafından yayımlanan; Zaman-Mekân Eksenlerinde Halkbilimi adlı eserin, 59-96. sayfaları arası konumuzla yakından ilgilidir. Eserde, masal metni verilmemekle beraber, Keloğlan tipi üzerinde durulmuş, Keloğlan’ın masallardaki ve günlük hayattaki yeri açıklanmıştır.⁷⁹

Suphi Saatçi tarafından hazırlanan Kerkük Çocuk Folkloru adlı eserde, bölge ile ilgili, dua, ninni, tekerleme, yanıltmaca, atasözleri ve bilmecelerin yanında masallar da bulunmaktadır. Saatçi, 97-131. sayfaları arasında, masal ve Kerkük masalları hakkında kısa bilgi, özelikleri ve masal anlatma geleneği içerisindeki yerini belirttikten sonra, yedi masal metnini, bölge ağız özelliklerin bağlı kalarak vermişti.⁸⁰

Yine aynı tarihlerde  Ahmet Şentürk tarafından hazırlanan, Malatya adlı eserde, bölge çeşitli özellikleriyle tanıtılmış, bu arada Malatya’nın halk edebiyatı mahsüllerinden de örnekler verilmiştir. Eserin, 109-110.sayfaları arasında ise masal hakkında kısa bir girişten sonra bir örnek metin yer almaktadır.⁸¹

Ali Öztürk, 1986 yılında yayımlanan Türk Anonim Edebiyatı adlı eserinin 98-133. sayfaları arasında masal konusunu işler. Öztürk bu bölümde, daha önce yayımlanan masal kitaplarından istifade ederek, konu hakkında bilgi verir. Ayrıca bazı masalları da değişik şekillerde, mukayeseli olarak inceler. Daha sonra, ‘Masalların Kaynakları’nı belirterek, Toplum ve Masal konusu üzerinde durur.⁸²

Aslında, bir halk hikayesi çalışması olan ve Metin Karadağ tarafından doktora tezi olarak hazırlanan; Erzurum ve Çevresinden Derlenen Halk Hikayeleri Üzerine Bir Araştırma adlı eserde bulunan metinlerden bir kısmı halk hikayesi olmayıp masal özelliği göstermektedir.⁸³

Yine 1985 yılında, Mehmet Rifat ve Sema Rifat, Vladimir Propp’un eserini Masalın Biçimbilimi adı ile Fransızca’dan Türkçe’ye çevirirler.⁸⁴

Aynı tarihlerde, Türkiye’nin dışında yaşayan Türkler’in edebiyatı ile ilgili olarak da birkaç eser yayımlanmıştır. Bu eserler, Türkiye’de basılmamasına rağmen, yayın hayatımıza girdiği için onları da burada zikretmek istiyoruz.

Nimetullah Hafız tarafından hazırlanan Kosova Türk Halk Edebiyatı Metinleri, 1985 yılında Priştine’de yayımlanır. Sözlü halk edebiyatı mahsullerini ihtiva eden eserin 185-252.sayfaları arasında elliye yakın masal bulunmaktadır. Hafız, hayvan masallarını; ‘Fabıllar’ adı altında vermiş, diğer masalları da konularına göre tasnif ederek, dört grup halinde sınıflandırmıştır. Masal metinleri, ağız özelikleri bozulmadan verilmiştir.⁸⁵

Aynı tarihlerde, Bükreş’te yayımlanan; Tepegöz/Dobruca Masalları’nı ise Mehmet Ali Ekrem ile Mehmet Ali Hilmiye birlikte hazırlar. Eserde, önsözden sonra, metinler yer almaktadır. Sonunda ise küçük bir sözlük verilmiştir.

Araştırıcılar, eserin önsözünde, metinlerin derlenme şeklini ve diğer bazı hususiyetleri belirtmişler, daha sonra elli kadar masalı, konularına göre altı gruba ayırarak vermişlerdir. Metinlerde ağız özelliklerine bağlı kalınmış, bazılarının ise Türkiye Türkçesi ile özeti verilmiştir. Bu arada, bazı metinlerin halk hikayesi özelliğine sahip olduğunu da burada belirtmek isteriz. Esere, bazı masalların ve Arzu ile Kamber hikayesinin ikişer varyantı alınmıştır.⁸⁶

Aslında masal olmasına rağmen, Azeri Türkleri’nin Halk Hikayeleri adı ile yayımlanan eser, A.Altan Aralsı tarafından hazırlanmıştır. Eserde, ‘Sözbaşı’nın dışında, 29 masal metni Türkiye Türkçesi ile verilmiştir. Aralsı, eserini hazırlarken, Azerbaycan sahasının ünlü folklorcuları; P.Efendiyev, H.Elizade, M.H.Telmasıb, E.Ahundov ve N.Seyidov’un konuyla ilgili eserlerinden yararlanmıştır.⁸⁷

Ahmet Edip Uysal’ın İngilizce olarak hazırladığı eser, 1986 yılında; Traditional Turkish Folktales For Children adı ile yayımlanır. Eser, içindekiler ve önsözün dışında, 147 sayfadan ibarettir. Çalışmanın sonuna kaynaklar ve fotoğraflar eklenmiştir.

Giriş kısmında masallar hakkında kısaca bilgi verildikten sonra, masların önemi anlatılmaya çalışılmıştır. Çalışmada, 61 metne yer verilmiş olup, bunlar, asıl halk masalları, hayvan masalları, fıkra ve efsanelerden ibarettir. Fıkralar arasında ise Nasrettin Hoca’ya ait olanlar epeyce fazladır.

Kaynaklar kısmında, metinerin derlendiği kaynak şahıs, derleme yeri ve derleme tarihi gibi hususlar belirtilmiştir. Bu kısımdan öğrendiğimize göre, kitaptaki masallar, büyük ölçüde Ahmet Edip Uysal tarafından derlenmiştir. Kars’tan İzmir’e, Samsun’dan Mersin’e kadar birçok bölgenin masalı bu çalışmada ele alınmıştır.⁸⁸

Aynı tarihlerde, dil sahasında yapılan bir çalışmada da konumuzla ilgili metinler bulunmaktadır. Ahmet Buran tarafından hazırlanan; Keban, Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları (İnceleme-Metinler-Sözlük) adlı yüksek lisans tezinde, ilgili bölgelerden derlenmiş 16 masal metni yer almaktadır.⁸⁹

Daha önce Mehmet Rifat ile Sema Rifat tarafından çevrilen V.Propp’un eserini, 1987 yılında Hüseyin Gümüş, Masalların Yapısı ve İncelenmesi adıyla yeniden Türkçe’ye çevirmiştir. Eserde, masalın tarihçesi verildikten sonra, masal kahramanları, fonksiyonlarına göre tahlil edilmiştir.⁹⁰

Masallarla ilgili önemli çalışmalardan biri de 1988 yılında yapılmıştır. İçerisinde; masal konusunda uzman olmuş değerli ilim adamlarının makalelerinin bulunduğu; Masal Araştırmaları 1/Folktales Studies adlı eser, Nuri Taner’in editörlüğünde yayımlanmıştır. Tamamen masal konusuna ayrılmış olan bu eserde; Saim Sakaoğlu, Bilge Seyidoğlu, Pertev Naili Boratav, İlhan Başgöz, Ali Berat Alptekin, Nuri Taner vs. gibi araştırıcıların yazıları yer almaktadır. Kitapta, 1988 yılına kadar yapılmış olan masallarla ilgili bibliyografyanın bulunması ise onun kıymetini bir kat daha artırmaktadır.⁹¹

Aynı tarihlerde Edip Kızıldağlı; Hatay Masalları adlı eserini yayımlar. Kızıldağlı, bu çalışmaya, daha evvel makale olarak yayımladığı masallardan da bir kısmını dahil etmiştir.⁹²

Tuncer Gülensoy tarafından hazırlanan; Kütahya ve Yöresi Ağızları (İnceleme-Metinler-Sözlük) adlı çalışmada da, bölgeden derlenmiş üç masal metni yer almaktadır.⁹³

Daha önce Ehet Haşim tarafından derlenerek Doğu Türkistan’da Uygurca olarak yayımlanan eseri, 1989 yılında Ahmet Bican Ecilasun ile A.Şekür Turan, Latin harflerine ve Türkiye Türkçesi’ne aktararak Uygur Halk Masalları adıyla yayımlamışlardır. İçerisinde bulunan 54 masal metninin tamamı hayvan masalıdır. Eserde, metinlerin hem Latin harflerine çevrilmiş transkripsiyonlu Uygurca, hem de Türkiye Türkçesi’ne aktarılmış şekli verilmiştir.

Eserde dikkati çeken hususlardan biri de, bazı masalların sonunda; ‘Düşman yanınızdan çıkar, bela kardeşinizden’, ‘Kılıç yarası iyileşir, kalp yarası iyileşmez’, ‘Çalışanın yüzü aydınlık, çalışmayanın yüzü çarık’, ‘Yalancıya inanırsan, başına bela bulursun’ vs. gibi kıssadan hisse kabilinden sözlerin bulunmasıdır.⁹⁴

Ali Berat Alptekin tarafından hazırlanan; Doğumunun 50., Yazı Hayatının 30. Yılı Münasebetiyle Hocam Prof. Dr. Saim Sakaoğlu (Hayatı, Yayınları ve Yazılarından Seçmeler) adlı eser de konumuz bakımından önemlidir. Masal konusunda üç kitabı ile çok sayıda makale ve tebliği olan Sakaoğlu’nun çalışmaları burada düzenli bir şekilde, kronolojik olarak sıralanmış, ‘Yazılarından Seçmeler’ bölümünde ise daha önce Araştırma Dergisi’nde yayımlanan Typen Türkischer Volksmärchen’deki ‘38 Numaralı Masal Tipinin Kaynakları Üzerine Bir Araştırma’ adlı makalesi verilmiştir. ⁹⁵

Türkmen ve Anadolu Halk Masallarının Yapı ve Motif Açısından Mukayesesi Üzerine Bir Araştırma adlı yüksek lisans tezi de Metin Ergun tarafından hazırlanır. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’ne bağlı olarak yapılan bu çalışma; önsöz ve kısaltmalardan sonra giriş, üç bölüm, sonuç ve bibliyografyadan meydana gelmektedir.

Eserin birinci bölümünde, incelemeye esas tutulan 70 Türkmen masalının motifleri tespit edilerek, benzerleri Motif Index’te araştırılmıştır. İkinci bölümde, ‘Masal Metinlerinin Mukayesesi’ işlenmiş, üçüncü bölümde de 70 Türkmen masalı, özetleri ve EB-Aath tip kataloglarındaki numaraları verilmiştir.⁹⁶

Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’ne bağlı olarak Pâki Küçüker ⁹⁷, Osman Özer⁹⁸ ve Nuray Açıkgöz⁹⁹ tarafından (dil sahasında) yapılan yüksek lisans tezlerinde de ilgili bölgelerden derlenmiş masal metinleri bulunmaktadır.

Muhan Bali tarafından doçentlik tezi olarak hazırlanan Halk Edebiyatında Nesir adlı eserde ise, çeşitli masalların yanı sıra bir de Karatepeli fıkrası verilerek, bunlar değişik yönlerde tahlil edilmiştir.¹⁰⁰

Konuyla ilgili bilimsel çalışmaları bu şekilde tanıttıktan sonra, şimdi de daha çok Türkiye Türkçesi’ne çevrilerek, çocuk kitapları serisinde yayımlanan masal kitaplarından bazılarının alfabetik olarak bir listesini vermek istiyoruz. Anca,masal çalışmalarında büyük emeği geçmiş olan Nuri Taner ve Numan Kartal’ın, kendilerine mahsus bir üslupla, metinleri yeniden şekillendirdiklerini de burada belirtmek isteriz.

Rıza Akdemir, Çocuklarımıza Masallar, Ankara 1985, Anadolu’dan Masallar, İstanbul, 1987.

Bahtiyar Babacan, Keloğlan Masalları 1, Ali Cengiz Oyunu, İstanbul 1985, Keloğlan Masalları 2, İstanbul 1985, Keloğlan masalları 3, Altın Heybe, İstanbul 1985.

Derman Bayladı, Anadolu Masalları 1, İstanbul 1986.

Nermin Çelikkol, Annemin Masalları, İstanbul 1986.

Melih Ergun, Keloğlan, İstanbul 1985, Türk Masalları, İstanbul 1986.

Mehmet Güler, Keloğlan Keleşoğlan, İstanbul 1986.

Eflatun Cem Güney, Masallar, Ankara 1982.

Numan Kartal, Keloğlan Dağlar Padişahı, İstanbul 1981, Keloğlan Geldi, İstanbul 1984.

Numan Kartal, Aslan Keloğlan, İstanbul 1987.

Zeki Kuş, En Güzel Türk Masalları, İstanbul 1986.

Şerif Öktürk, Anadolu Masalları, İstanbul 1982.

Erol Özdemir, Anadolu Masalları 1, İstanbul 1985, Anadolu Masalları 2, İstanbul 1986.

Hakkı Özkan, Keloğlan Masalları, İstanbul 1984.

Hasan Latif Sarıyüce, Anadolu Masalları 1, İstanbul 1983, Anadolu Masalları 2, İstanbul 1983, Keloğlan Deliler Ülkesinde, Ankara 1987.

Nuri Taner, 1984-1987 yılları arasında 32 masalı, ayrı ayrı müstakil birer kitap olarak yayımlar.

Oğuz Tansel, Çobanla Bey Kızı, Masallar 1, (Allı ile Fırfırı), 1985, Konuşan Balıkla Yalnız Kız, Masallar 2 (Allı ile Fırfırı) 1985.

Erdoğan Tokmakçıoğlu, Keloğlan Masalları, Ali Cengiz Oyunu, İstanbul 1982.

Ayhan Yalçın, Masallarımız, İstanbul 1987.

S.Metin Yetkili, Keloğlan ve En Güzel Masalları, İstanbul 1984.

Bu eserlerin dışında, Çocuk Edebiyatı Yıllığı’nın değişik sayılarında da masal metinleri ve konuyla ilgili çeşitli makaleler bulunmaktadır.¹⁰¹

Birçok ansiklopedide de yine, ‘masal’ maddesine yer verilmiş olup, bunlar içerisinde en önemlisi, Bilge Seyidoğlu tarafından, Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi’ne yazılan maddedir. Burada, masalın tarifi verildikten sonra, özellikleri belirtilerek, üzerinde yapılan çalışmalar verilmiştir.¹⁰²

Bunların dışında Türk masalı olmamasına rağmen, La Fontaine¹⁰³, Aisopos¹⁰⁴, Kelile ve Dimne¹⁰⁵ ile Binbirgece Masalları’ndan¹⁰⁶ yapılan  çevirileri de, burada bilhassa belirtmek isteriz.

Burada tanıttığımız kitaplar büyük ölçüde, ya tarihi bir değere sahiptir ya da ilmî olma özelliğiyle dikkati çekmektedir. Bu hususta, 1988 yılı sonuna kadar yayımlanan kitapların listesi; Türk Folklor ve Etnografya Bibliyografyası 1, 2, 3¹⁰⁷, Türk Folklor Araştırmaları Dergisi¹⁰⁸, ile Hülya Adalı’nın, Masal Kitaplığımız ve Bize Gelen Masal Kitapları adlı makalesinde topluca verilmiştir.¹⁰⁹

(Doç. Dr. Esma Şimşek, Yukarıçukurova Masallarında Motif ve Tip Araştırması, cilt 1, Kültür Bakanlığı yayınları 2001)