|
|
İskoçya’daki Masal Çalışmalarına Kısa Bir Bakış “İskoçya’da masal derleme ve arşivlerde muhafaza etme işine İngiltere’den önce başlanmıştır. Bu konuya Katherine M.Briggs A Dictionary of British Folktales adlı eserinde şöyle değiniyor: ’18.yüzyılda basılı malzemelerin yeniden basımı Ritson tarafından yapılmış olmasına rağmen, İskoçya ve İrlanda’da halk masalları İngiltere’den daha evvel derlenmiştir.’ İskoçya’daki masal derleme faaliyetlerine daha çok amatörlerce ve bu işe merak saran kişiler tarafından başlanmıştır. Bunlar sahadan derledikleri masalları ve diğer folklor ürünlerini el yazılarıyla düzgünce yazarak ilim adamları bu işe geç eğildiğinden, daha ziyade yayıncılarla ilgi kurmuşlar ve derledikleri masalların (yayın?)* yolarını aramışlardır. Daha sonra yetişen ilmi sıfata haiz (sahip)* araştırıcılar, kendilerinden evvel derlenmiş ve el yazmaları şeklinde muhafaza edilmiş masalları ele alarak onları milletlerarası formlara uygun hale getirmişlerdir. Masalları sistematik olarak sınıflara ayırmışlar ve gerekli milletlerarası tip numaralarını vermişlerdir. Peter Buchan masal derlemeye ve onları el yazmaları şeklinde muhafaza etmeye 1827 yılında başlamıştır. Uzun süre varlığından kimsenin haberi olmadan saklı kalan bu masal koleksiyonu, 1907 yılında eseri neşreden J.A.Fairley’in eline tesadüfen geçmiş ve 1908 yılında aynı şahıs tarafından Ancient Scottish Tales An Unpublished Collection Made by Peter Buchan adı altında neşretmiştir. Yeter Buchan’ın koleksiyonu ile ilgili olarak J.A.Fairley adı geçen koleksiyonun neşredilen hüshasının girişinde şunları söylemektedir: ‘Burada ilk defa basılan el yazmaları, tanınmış halk türküleri derleyicisi Peterhead’li matbaacı Peter Buchan’nı kendi el yazısı ile yazılmıştır. Bunlar filigramlarında 1827 tarihi görülen, ince şeffaf kağıtlarla ayrılmış, küçük sayfalardan meydana glemiş ve kitap şeklinde ciltlenmiş yazılardır.’ Peter Buchan’ın bu masal koleksiyonu daha sonraki yıllarda Edinburgh’lu bir kitapçı tarafından satın alınıyor. Bu kitapçıdan da J.A.Fairley satın alıyor ve onu 1907 yılında yayına hazırlıyor. Koleksiyonu yayımlayan Fairley, bu konuda şu açıklayıcı bilgiyi vermektedir: ‘Capelrigli müteveffa Mr.Baclay Murdoch’a ait olan bu cilt, 27 Mart 1907 tarihinde Mr.Murdoch’un kütüphanesindeki kitapların Dowell salonlarında satılması sırasında Edinburgh’lu kitabevi sahibi Mr.William Brown tarafından satın alınmıştı. Bunlar bu tarihten hemen sonra benim elime geçmiştir.’ Bu koleksiyon 1907 yılında neşredilmiştir. Fakat biz Peter Buchan’ın Charles Kirkpatrick Sharpe adlı bir şahsa yazmış olduğu mektuplardan, İskoçya’da masal derleme işine Buchan’ın 1827 yılında başlamış olduğunu öğreniyoruz. Bu mektuplar, masal konusunda, bir devri aydınlatmış olduğu için ilgi çekicidir. Buchan, ilki 27 Eylül 1827’de olmak üzere Sharpe’a çeşitli tarihlerde mektuplar yazar. Bu mektuplar arasında masal derlemelerini ve onların neşrini konu edinen 8 mektup vardır. Mektuplar asıl konumuzu teşkil etmediği için, onlardan sadece İskoçya’da masal çalışmalarının seyrini takip için yararlandık. Peter Buchan’ın 27 Eylül 1827 tarihli mektubundan başlayalım. Buchan bu mektubunda, masal derlemelerinden ve bu derlemelerin faydalı olup olmayacağı yolunda Sharpe’a fikrini sormaktadır. 4 Eylül 1829 tarihli mektubunda Buchan, Traditionary Scottish Tales’ı tamamlayıp neşre (yayına)* hazır bir duruma getirdiğini, basım işini Edinburgh’da kitapçı Mr. Stevenson veya herhangi biriyle Sharpe’a bıraktığını yazmaktadır. Ayrıca Mr.Stevenson’un masallar için ödeyeceği fiyatı da kibarca hatırlatmaktadır. Buchan 25 Ağustos 1829 tarihli mektubunda ise, Prose Tales üzerine yapmakta olduğu çalışmaları ilerlettiğini, fakat daha önce göndermiş olduğu masalların ellerine ulaşıp ulaşmadığı yolunda herhangi bir haber alamadığını yazmaktadır. Peter Buchan, Sharpe’a yazdığı 17 Nisan 1830 tarihli mektubunda, biraz da sitem ederek, birkaç defa mektup yazdığını fakat cevap alma şerefine nail olamadığını, ayrıca göndermiş olduğu masalların akıbeti hakkında bir şeyler öğrenmek arzusunda olduğunu kibarca belirtmektedir. 3 Aralık 1830 tarihli mektubunda gönderdiği bu masalların basım işini yine Sharpe’a bıraktığını yazmaktadır. Buchan 19 Mart 1831 tarihli mektubunda, daha önce hazırlayıp basılması için Mr.Motehrwell’e göndermiş olduğu Scottish Tales’in henüz basılmamış olduğunu öğrendiğinde çok şaşırdığını yazmaktadır. 25 Haziran 1831 tarihli mektubunda, masal derlediği çok değerli bir masalcının öldüğünü ve Glasgow’daki Maitland Club için satılan masalları alıp almadığını merak etmektedir. Diğer yandan Mr.Motherwell’un bunları geçen kış basacağına dair vermiş olduğu sözü hatırlatmaktadır. Buchan 25 Eylül 1831 tarihli son mektubunda birkaç yıl önce Kuzey’den derleyerek gönderdiği, hiçbir yerde yayımlanmamış 14 orijinal masaldan bahsetmektedir. Diğer masalları da, Maitland Club tarafından basılmak üzere Mr.Motherwell’e teslim ettiğini yazmaktadır. İskoçya’da ilk derleme faaliyetleri böyle devam edip giderken, bir yandan da masal kitapları basanlar bu işlerine devam etmektedirler. Bu kitapları neşredenler, ikinci ve daha sonraki baskılarına yeni derlenen masalları da ilave etmeyi ihmal etmemişlerdir. Masal neşreden yayıncılar, daha sonra elde edip esere ilave ettikleri metinlerden bir kısmını Peter Buchan’ın derlemiş olduğu metinlerden almışlardır. Fairley bu hususta aşağıdaki bilgileri vermektedir: ‘Müteveffa Robert Chambers ilk baskısını 1826 yılında yaptığı Popular Rhymes of Scotland adlı eserini 1841 yılında ikinci baskısına hazırlarken ona Fireside Nursery Stories adını verdiği yeni bir bölüm ilave etmişti. Bu bölüm için hazırlamış olduğu kısa girişte o, ‘Eskiden Peterhead’de oturan Peter Buchan bu masalları derlemiş ve şimdi onları bana vermek lütfunda bulunmuştur’ diye yazmaktadır.’ Bu sayede Robert Chambers’in İskoç masallarını konu edinen Popular Rhymes of Scotland adlı eserini nasıl zenginleştirdiğini kolayca anlamış oluyoruz. Yine Fairley’in Ancient Scottish Tales adlı, Peter Buchan’ın koleksiyonunu ihtiva eden yayınından öğrendiğimize göre, Robert Chambers Popular Rhymes of Scotland’ın 1847 baskısını yaparken, Peter Buchan ile ilgili olarak 1941 baskısında yer alan bu referansı eserinden çıkarmıştır. Daha sonraki yıllarda 1859 yılında derlenen masallar John Francis Campbell tarafından sahadan derlenmiş ve el yazmaları şeklinde hazırlamış, fakat bunları bastırmaya ömrü yetmemiştir. Cambell bu el yazmaları koleksiyonundan evvel ilk eserini yayımlamıştır. Bu hususta J.G. McKay şu bilgileri vermektedir: ‘Sonunda bu büyük halk masalları derleyicisi, çok geniş ve şahane bir masal koleksiyonu meydana getirmiştir. 1860-1862 yılları arasında sonradan West Highland Tales adıyla bıraktığı dört ciltlik meşhur Popular Tales of West Highlands adlı eserini bastırmıştır. Bu çalışmanın içinde bazılarının altı varyantı olan, varyant veya varyant özetleriyle birlikte 86 masal vardır. 1890-193 yılları arasında ikinci baskı, Islay Association’in yardımlarıyla yapılmıştır.’ Daha sonraki yıllarda Campbell’in geride bıraktığı el yazmaları şeklinde muhafaza edilen, kendisi tarafından yayımlanmayan masal koleksiyonu üzerine yapılan çalışmalar J.G.McKay tarafından yapılmıştır. Bu çalışma sonunda iki ciltlik More West Highland Tales adlı eser ortaya çıkmıştır. McKay bu çalışmaya başlarken, çalışmanın sınırları içine giren masallar hakkında aşağıdaki bilgileri vermektedir: ‘Bu kitaptaki bütün masallar meşhur Francis Campbell of Islay’in muhafaza ettiği, fakat kendisi tarafından hiç bastırılmamış el yazmalarından aynen kopyalanmıştır. Gaelic Dili’nde Iain Og Ile veya Young John of Islay olarak çağrılan bu büyük insan, 1859 yılında o zaman hâlâ sözlü gelenekte İskoçya’nın dağlık bölgesinde yaşayan halk masalları ve menkıbelerini derlemeye başladı. O derlemelerinde Batı İskoçya’nın dağlık bölgelerinde yaşayan ve Gaelic dili konuşan halkın yakın ilgi ve yardımını görmüştür.’ Daha sonra bu el yazmaları ele alınmış, teker teker incelemeye tabi tutulmuş ve gereken işlemler yapılmıştır. Aşağı yukarı 800 masalın bu şekilde, el yazmaları olarak koleksiyonlarda muhafaza edildiğini yine McKay’ın More West Highland Tales adlı çalışmasından öğreniyoruz. McKay el yazmaları şeklinde mevcut olan masal koleksiyonunun durumunu şöyle izah etmektedir: ‘Bu sözler, Campbell of Islay’in bastırmak için ömrü vefa etmeden arkasında bıraktığı çok sayıda halk masalına aittir. Bu masallar Edinburgh’ta bulunan National Libraray’de (Ulusal Kütüphane)* muhafaza edilmektedir. Takriben 800 tanesi West Highland Tales’in dördüncü cildinin sonuna etlenen iki listede gösterilmiştir. İngilizce listedeki masalların hepsi İngilizce yazılmış ve el yazmaları Cilt XIII olarak ciltlenmiştir.’ İngilizce olan masal koleksiyonunun durumunu böyle izah eden McKay, daha sonra Gaelic Dili’nde varlıklarını muhafaza eden el yazması masal koleksiyonu hakkında aşağıdaki bilgiyi vermektedir: ‘Bunların hepsi Gaelic Dili’ndedir, bunlar ya doğrudan doğruya orijinal el yazmalarından ya da titizlikle yazılmıştır ve hepsi de aslında Gaelic Dili konuşanların ağzından derlenmiştir.’ Bu arada Gaelic Dili ile hazırlanmış listede bulunan el yazması masalların numaraları arasında bir kopukluk olduğunu belirten McKay bu konu ile ilgili şu açıklayıcı bilgiyi vermektedir: ‘Ne yazık ki, Campbell Gaelic listesindeki masalları numaraladıktan sonra onlara kendi yayımladığı bazı masalları da ekleyerek onları ayrı ayrı el yazmaları halinde ciltlemiştir. Bu yüzden bu ciltlerdeki masalların arasında birçok kopukluk mevcuttur. 126 ve 150 numaralı masallar arasında 23 masallık bir boşluk vardır.’ Çeşitli ciltler halinde muhafaza edilen Gaelic el yazması masal metinlerinin ciltlere göre dağılışı McKay’e göre şöyledir: ‘El yazması ciltleri, 1.ciltten 6.cilde kadar neşredilmiş masalların orijinal el yazması nüshalarını (yani West Highland Tales’de), bazı notları, belgeleri, açıklamaları, yayıncılar için yazılmış girişleri, gazete kupürlerini ve buna benzer çeşitli bilgileri içine almaktadır. 7.el yazması cildi mektuplar ve Ossianic parçalar indeksini içermektedir. 7. ve 9. el yazmaları ciltleri onun yayınladığı masalların varyantlarını, West Highland Tales’in, 1., 2., 3.ciltlerindeki masalların varyantlarının özetlerini içermektedir. 8.cilt aynı zamanda onun West Highland Tales adlı eserinin 1.cildinde bulunan 1 numaralı masalın varyantları olarak tasnif ettiği 106 ve 203 numaralı masalları da içermektedir. Fakat onlara yalnızca birer varyant demek daha doğru olur. Islay el yazmalarının birer özetini yayınlamış değildir. 11.cilt Gaelic litesinde bulunmayan 40 masalı içine almaktadır. 12.el yazması cildi Ossianic baladları içine alır.’ McKay tarafından hazırlanan ve More West Highland Tales başlığı altında neşredilen bu iki ciltlik eserde, masalların İngilizce metinleri ile beraber orijinal Gaelic Oili ile yazılmış şekilleri de verilmektedir. Ayrıca AaTh tip katalogunda karşılığı olan masalların hemen başına tip numaraları da ilave edilmiştir. Birçok Kars masalının varyantlarını bu eserin bugün mevcut olan nüshasında bulduk. Yeri geldiğinde bu masalları ayrı ayrı ele alacağız. Daha sonraki yıllarda Lord Archibald Campbell, 1885 yılında Record of Argy II adlı çalışmasını yayımlamıştır. Bu eser, evvelce yayımlanmış olup olmadığını tespit edemediğimiz bazı İskoç masallarının bir araya getirildiği bir çalışmadır. İskoçya’da yapılan masal çalışmaları ile ilgili olarak Stith Thompson, The Folktale adlı eserinde şu bilgiyi vermektedir: ’19.yüzyılın ortasında İskoçya’nın dağlık bölgesinde yaşayan zengin bir masal geleneği olduğu dört ciltlik bir eser vermiş ve geride daha nice ciltler doldurabilecek el yazmaları bırakmış, dünyanın en büyük folklorcularından biri olan Campbell of Islay tarafından ilim alemine haber verilmiştir.’ İskoçya’da daha sonra folklorla ilgili sürekli yayınların başladığını görüyoruz. Edinburgh Üniversitesi’nin bir bölümü olan, School of Scottish Studies’in yayın organı olan Scottish Studies adlı dergig 1957 yılından beri yayınlanmaktadır. Yayınlanmış olan sayıları arasında School of Scottish Studies’in arşivlerinden seçilmiş masallar da vardır. Scottish Studies’den sonra 1971 yılında yayınlanmaya başlayan, yine School of Studies’in sürekli yayınlarından olan Tocher’i görmekteyiz. Tocher aylık olarak yayınlanmakta olup, folklorun bütün malzemelerine açıktır. Burada yayınlanan folklor ürünleri School of Studies’in kendi arşivlerinden seçilmekte, Galeic Dili’nde hazırlanmış metinlerin yanında, İngilizce tercümeleri de verilmektedir. 1971 yılından beri çıkan Tocher’in bütün ciltlerini tek tek gözden geçirdik. Bu ciltlerde şimdiye kadar 103 masal yayınlanmıştır. Yayınlanan her masalın altına masalın derlendiği yerin, masalı verenin, derlemeyi yapanın ve derlenen yerin adı ve derlemeyle ilgili diğer bilgiler verilmektedir. Sözü edilen bu 103 masaldan pek azının AaTh tip numarası verilmiştir. Bu yayınlanan masallardan 54 tanesi İngilizce olarak, 49 tanesi de hem Gaelic Dili’nde, hem de İngilizce olarak yayımlanmıştır. Masalların çoğunda bölgenin ağız özellikleri muhafaza edilmiştir. Özellikle School of Scottish Studies’in değerli folklorcularından Hamish Henderson’ın derleyerek yayına hazırladığı İskoç halk masallarında, derlenen masalların İskoç ağzıyla İngilizce olarak Tocher’de yayınlandığını görüyoruz. School of Scottish Studies’de İskoç halk masallarını tetkik ederken bu durumu Hamish Henderson’a ve oradaki diğer değerli folklorculara sorduk. Hamish Henderson, bu sorumuza sadece kibar bir tebessümle cevap verdi. Bu durumdan çok memnun görünüyordu. Aynı okulda bu saha ile ilgili diğer folklorcular sadece, ‘Bu Hamish Henderson’un çalışmalarında başından beri korumaya çalıştığı özelliklerinden birisidir’ cevabını verdiler. Masalların İskoç ağzıyla yayımlanmasının İskoçya açısından değeri ölçülemeyecek kadar büyüktür. Fakat yabancı araştırıcılar bu hususta, ‘Zorluklarla karşılaşmıyor’ diyemeyeceğiz. Türk masalları üzerine araştırma yapan bir İngiliz’in Azeri ağzı ile yayımlanmış Türk masalları karşısındaki durumu ile, İskoç ağzı ile yazılmış masallar karşısında bizim durumumuz arasında bir fark göremedik. Sırası geldiğinde örnekler sunacağız ve bu sunduğumuz örnek metinlerde sözü edilen zorlukları görmek mümkün olacaktır. Saydığımız bu yayınların dışında, yine School of Scottish Studies’in masal çalışmalarını içine alan ve okulda hazırlanmış olan Scottish Traditional Tales, İskoç masallarının toplu olarak bir araya getirildiği diğer bir çalışmadır. Burada malzeme olarak kullanılan masalların hepsi okulun bant arşivindeki bantlardan yazıya geçirilerek bu eserde kullanılmıştır. Malzeme olarak kullanılan her masalın altına derlemeyi yapanın adı, derlendiği yer, derlenen şahsın adı ve yaşı, derlemenin yapıldığı tarih milletlerarası derleme kurallarına uygun olarak yazılmıştır. Burada kullanılan masalları, İskoç ağzından İngilizce’ye çevirme işini Alan J.Bruford yapmış, daha uzun metinleri ise Robert Garioch, Hamish Henderson ve Tom Scott yapmışlardır. Ayrıca bu masalların altında AaTh tip numaraları mevcuttur. Bu çalışmada D.A.MacDonald ve Alan J.Bruford, School of Scottish Studies’in arşivlerinden 75 masal seçmişlerdir. Kendi beyanlarına göre aynı konuda ikinci cildin hazırlıkları da devam etmektedir. AaTh tip katalogundaki sıraya göre ele alınan bu 75 masaldan 52 tanesi Gaelic Dili’nden İngilizce’ye tercüme edilmiştir. Geriye kalan 23 tanesi ise, İskoç ağız özelliklerini muhafaza etmek kaydıyla İngilizce olarak yayımlanmıştır. Gaelic Dili’nde hazırlanan metinler Donald A.MacDonald tarafından İngilizce’ye çevrilmiştir. MacDonald’ın çevirdiği metinlerin dışındaki Gaelic metinlerini ise Angus John MacDonald, Ian peterson, Murdo MacLeod, James Ross, Margaret Flanagan çevirmiştir. Asıl ağırlığı oluşturan uzun masallar Donald A.MacDonald ve Alan J.Bruford tarafından İngilizce’ye çevrilmiştir. Burada kullanılan masal metinlerinin bazıları School of Scottish Studies’in yayın organı olan Scottish Studies ve Tocher adlı dergilerde daha önce yayımlanmıştır. Bu 75 masalın hepsi milletlerarası derleme kurallarına sadık kalınarak derlenmiş olup gerekli bilgiler verilmiştir. Sözü edilen bu 75 masaldan 33 tanesinin AaTh tip numarası mevcuttur. Bu arada aynı eserde bazı masalların değişik iki varyantı verilmiştir. Eserin sonunda masalları anlatanlarla ilgili ve AaTh tip numaralarını içeren iki ayrı liste çalışmaya eklenmiştir. Bu eser hakkında söyleyeceklerimizi, onu meydana getirenlerin bir iki cümlesiyle bitirmek istiyoruz: ‘Masalların hepsi ses bantlarından yazıya geçirilmiştir, fakat yeni masallar hâlâ derlenmektedir. Birkaç yıl içinde böyle bir cilt daha ortaya çıkartılabilir.’ 1974 yılında neşredilen Margaret Lyford Pike’ın Scottish Fairy Tales adlı eseri İskoç masalları ile ilgili diğer bir çalışmadır. Eser, Pike’ın kendi bildiği masalları bir araya getirmesiyle meydana gelmiştir. Adı geçen çalışmada 15 masal vardır. Masallar günümüz İngilizce'si ile yazıya aktarılmış ve masal okurlarına hitap etmek ana gaye olarak seçilmiştir. Burada malzeme olarak kullanılan masalların hiçbirinin AaTh tip numarası verilmemiştir. Masallara başlamadan önce Margaret Lyford Pike şöyle yazmaktadır: ‘Ben bir masal anlatıcısından başka bir şey değilim. Burada size anlattığım masallar çok eski zamanlardan kalmadır. Büyük sihirbazla, küçük sihirbazın yaşadıkları Batı Dünyası’nın uzak kıyılarında yavaş yavaş geliştiler. Masallarım gibi ben de çok yaşlıyım. Ne görmüş ve ne işitmişsem hafızamda saklayarak sizlere aktarmaya çalışacağım. O halde beni dinleyin. Buradak masalların hepsi sizindir, sadece sizin için söylenmiştir.’ Campbell’in Waifs and Strays of Celtic Tradition adlı koleksiyonunu, kullandığı malzemenin ana kaynağı olarak seçen Barbara Ker Wilson, 1975 yılında Scottish Folk Tales and Legends adlı kitabını yayımlamıştır. Buradaki masallar günümüz İngilizcesi ile basılmış olup, herhangi bir milletlerarası tip veya motif numarası verilmemiş, malzemeyi veren şahıstan, derlemenin yapıldığı yerden ve tarihten ve verilmesi gereken diğer bilgilerden bahsedilmemiştir. Eserin ihtiva ettiği masallar hakkında şu kısa açıklayıcı bilgi verilmiştir: ‘Yazar kullandığı malzemenin ana kaynağı olarak Campbell’in Waifs and Strays of Celtic Tradition adlı Gaelic folkloru ile ilgili eserini belirtmek arzusundadır.’ 1978 yılında Mraian Lochead’in Scottish Tales of Magic and Mystery adlı eserini görüyoruz. Bu eser daha evvel büyük folklorcular tarafından derlenmiş ve bir araya getirilmiş masallardan yapılan seçmelerle meydana getirilmiştir. Bu eserinde Lochead, J.F.Çampbell’in Popular Tales of West Highlands eserinden 3 masal, John MacKay’in More West Highland Tales adlı eserinden 3 masal, Lord Archibald Campbell’in Waifs and Strays of Celtic Tradition adlı eserinden 3 masal alarak yukarıda sözünü ettiğimiz eserini meydana getirmiştir. Bu eserde derlemeden söz edilmemektedir. Burada gördüğümüz masalların hiçbirine milletlerarası kataloglarla ilgili herhangi bir not ilave edilmemiştir. İskoçya’da yapılan masal çalışmalarına, birkaç büyük folklorcuyu ve School of Studies’in bu konuda yapmış olduğu değerli çalışmaları katmazsak, hakkıyla bir çalışmanın yapılmamış olduğunu görürüz. Bunun yanında, dana evvel derlenip basılan eserlerden masallar alarak, bazı şahısların eskilerinden farklı olmayan yeni kitaplar yayımlandığını görüyoruz. Buna benzer çalışmalar, belki masal okurlarının sayısını artırabilir, fakat bu durumun masal üzerine yürütülen araştırmaların ufkunu daraltıp, yeni derleme faaliyetlerini kısırlaştıracağı kanaatindeyiz...” *Bizim notumuz (Ahmet Ali Arslan, Kuzey-Doğu Anadolu (Kars) Türk ve Kuzey Britanya Halk Edebiyatlarında Masallar)
|