|
|
İrlanda’daki masal çalışmalarına kısa bir bakış “İrlanda’da yapılan masal çalışmaları İskoçya ve İngiltere’ye kıyasla daha köklü ve sağlam belgelere dayanmaktadır. Derlemeye belirli hedeflere ulaşmak için başlanmıştır. Bunların başında, masalları derleyerek ‘elyazması’ şeklinde arşivlemek gelmektedir. Bugün Irish Folklore Comission’ın (IFC) Dublin’deki (Dablin)* arşivinde zengin bir masal koleksiyonu görebiliyorsak, bu çok erken davranan folklorcuların (halkbilimcilerin)* sahaya çıkarak masal ve diğer folklor ürünlerini derlemeye ve onları arşivlemeye başlamalarının tabii bir sonucudur. IFC’nin arşivindeki masallarla ilgili el yazmalarının durumu hakkında Sean O Suillebhain (Sullivan) Folktales ou Ireland adlı eserinde şu bilgileri vermektedir: ‘Dublin’deki Irish Folklore Comission’ın arşivlerinde anlatanların ağzından derlenmiş ananelerle ilgili bir milyon beş yüz bin sayfa elyazması bulunmaktadır.’ Masalların derlenerek basılması işine 1825 yılında başlanmıştır. İrlanda masallarının zaman geçirmeden sahadan derlenerek arşivlendiğini görmekteyiz. Yayıncıların masallara bakış açısının daha değişik olduğu da gözden kaçmamaktadır. Folktales of Ireland adlı eserde konuyla ilgili olarak aşağıdaki bilgi verilmektedir: ‘1825 yılında Londra kitapçıları ince ve Britanya adalarında sözlü kaynaklardan derlenmiş Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland adlı bir kitabı satışa çıkarmışlardır... Onun yazarı 1798 yılında Cork’ta doğmuş, babası bir binbaşı olan Thomas Crofton Croker adında bahriye nezaretinde çalışan bir kâtipti.’ Croker bu eseri ile çok kısa bir zaman sonra tanınır ve daha da hızlanarak folklorun diğer sahalarında da canla başla çalışmaya başlar. Yayımlandığı Fairy Legends kısa zamanda etkisini gösterir, ilgileri üzerine toplar. Böylece Croker evvelce görülen bir fikir hareketine katılmış olur. Sir Walter Scott ve Grimm Kardeşler bu eseri heyecanla karşılar. Grimm Kardeşler onu bir yıl içinde Irishe Effenmarchen adı altında Almanca’ya çevirir. Croker eserinin 2.cildini Scot’a, 3.cildini oe Grimm Kardeşler’e ithaf eder. Bu kitapların her ikisi de 1828 yılında yayımlanır. Fairy Legend’in yayımlanmasından sonra folklorla ilgili yayınlarda, özellikle halk masalları ile ilgili çalışmalarda bir canlılık başlar. Samuel Lover 1831 1834 yıllarında iki seri halinde Legends and Traditions of Ireland’ı, William Carleton 1830 ve 1833 yıllarında iki seri halinde Traits and Stories of the Irish Peasantry’yi, Gerald Griffin 1827 yılında Tales of the Munster Festivals’ı, 1834 yılında da Tales ou the Jury Room adlı eserini yayımlar. Bunların ışığı altında İrlanda’da yapılan masal çalışmaları hakkında sağlam bilgilere kavuşuyoruz. İrlanda’da derlemeler yapılıp folklor sahasında yeni yeni eserler görüldükçe, buna paralel olarak bu işle ciddi bir şekilde uğraşanların sayısı da artar. Bu eserler yayımlandıkça başkalarında da bu alana ilgi uyanmıştır. Bu folklorculardan Canon John O’Hanlon’ı gösterebiliriz. 1821 yılında Stradbelly’de doğan Hanlon, 21 yaşındayken ailesiyle Amerika’ya göç eder. Bundan beş yıl sonra da St. Louis’e papaz olarak tayin edilir. Fakat Hanlon İrlanda’ya geri döner ve 1905 yılında Dublin’de ölünceye kadar folklor sahasında çalışır ve eserler verir. O’Hanlon folklor sahasında değerli çalışmalar yapmıştır. Daha sonra Legeniensis takma adını kullanarak 1870 yılında Irish Folklore-Traditions and Superstitions of the Country with Humurous Tales adlı eserini yayımlanmıştır. Bunu izleyen yıllarda O’Hanlon yine folklorun çeşitli ürünlerini içeren eserler vermeye devam etmiştir. Bununla ilgili olarak Folktales of Ireland adlı eserde şu bilgiler verilmektedir: ‘İrlanda’nın çeşitli bölgelerinde yaşayan köylü rehberlerden derlemiş olduğu 30 masalı koyarak yayımladığı Irish Local Legends adlı eseriyle o, 1896 yılında tekrar konuya döndü, fakat masalları kendi arzusuna göre ve usta kalemiyle yeniden yazdı.’ İrlanda masalları üzerinde çalışan yabancı araştırmacılar arasında Amerikalı Jeremiah Curtin’i görüyoruz. Curtin İrlanda’ya gelerek 1887 yılında çalışmalarına başlar. Avrupa’nın en zengin efsane hazinesi olan 2000 ciltlik el yazmaları hazinesini görmek için Dublin’e gelir ve kütüphanelerde çalışmaya başlar. Daha sonra İrlanda dili konuşanları ziyaret ederek folklor malzemeleri derlemek için Kerry, Galway ve Donegal’e gitmiştir. Eski dini hikaye anlatanları bulmuş ve onlardan Gaelic dilinde dini efsaneler derlemiştir. Jeremiah Curtin’in bu çalışması çok geçmeden ürünlerini vermeye başlar. Curtin sahadan Gaelic diliyle konuşan halkın dilinden derlemeler yapar ve onları 1890 yılında Myths and Folklore of Ireland adı altında yayımlar. Bu eserde 20 İrlanda masalı vardır. Bugün Kars’ta yaşayan bazı halk masallarının varyantlarını bu eserde bulduk. Eserde kullanılan masalların kimlerden ve ne zaman, nerede derlendiğine dair herhangi bir not veya kayıt verilmemiştir. Curtin’in Myths and Folklore of Ireland adlı eserinden alarak üzerinde karşılaştırmalı çalışma yapacağımız masallardan sırası geldiğinde ayrıca söz edeceğiz. İrlanda’da halk masalları ile ilgilenen yayıncılardan Patrick Kennedy’nin eserine bir göz atalım. Kennedy topladığı masalları The Fireside Stories of Ireland adlı eserinde bir araya getirmiştir. Bu eserde 51 masal vardır. Bu masallar arasında mevcut birçok İrlanda halk masalının varyantını bugün kars’ta yaşayan halk masalları arasında bulduk. Patrick Kennedy eserinin sonunda, eserde yer alan 51 masaldan 32’si için ayrı ayrı açıklayıcı bilgi vermiştir. Bu açıklamalar daha ziyade masalın mevcut olan diğer varyantlarıyla ilgilidir. Bazı Avrupa ülkelerindeki varyantlar da bu notlarda belirtilmektedir. Kennedy bu masalları İngilizce konuşan İrlandalılar’dan derlemiştir. Ayrıca derleme yaparken metinlerin orijinal şekillerini bozmuş, onları Britanya’da yaşayan herkesin anlayacağı bir İngilizce ile yeniden ele almıştır. Şüphesiz bu durum masalın birçok özelliğini ortadan kaldırmıştır. Bu durum daha sonraki yıllarda yetişen ve masal çalışmalarını daha ileriye götüren folklorcular (halkbilimciler) tarafından tenkitlere uğramış ve sakıncaları belirtilmiştir. Kennedy’den sonra derleme faaliyetlerini sürdüren masal ve diğer folklor ürünü derleyicileri malzemelerini halkın konuştuğu dille veya Gaelic dilinde derlemeye başlamıştır. Sean O’Suillebhain Folktale of Ireland adlı eserinde Jeremiah Curtin’in Patrick Kennedy’den iki konuda ileriye doğru hamle yapmış olduğunu belirtmektedir. ‘Curtin iki noktada Kennedy’yi geçmişti, O derlenenleri tekrar derlememiş bizzat derleme yapmıştır ve onları İngilizce olarak değil, Gaelic dilinde derlemiştir. Curtin tercümana bağlı kalmakla beraber masalcının anlattıklarını takip edebiliyordu.’ Patrick Kennedy çekirdekten yetişme bir folklorcu olmayıp, bu işlerle amatörce uğraşan bir iş adamıdır. Asıl mesleği kitapçılık olan Kennedy, nereden derlediğini belirtmeden elde etmiş olduğu malzemeyi bir araya getirip yayınlamakla yetinmiştir. Kennedy İrlanda masallarını yayınlama konusunda bir hayli emek sarf etmiştir. Fakat yapmış olduğu bu işleri herhangi bir ilmi metoda göre yapmadığı için ortaya koyduğu eserde yer alan masalların gerçek şekli hakkında kesin bir bilgiye sahip değiliz. Acaba bunların ilk orijinal şekilleri nasıldı sorusu ister istemez zihinlerimizi kurcalamaktadır. Kennedy’nni yayınladığı masal ve diğer folklor ürünleri hakkında Suillebhain şöyle diyor: ‘Vaktiyle Kennedy, Legendary Fictions of the Irish Celts (1866), The Firside Stories of Ireland (1870), The Bardic Stories of Ireland (1871) adlarında üç tane ananevi masal kitabı yayımladı.’ Kennedy’nin İrlanda masalları hususunda yapmış olduğu çalışmalar taktir edilirken, noksanlıkları da ortaya koyulmaktadır. Folktales of Ireland adlı eserde şunları görüyoruz: ‘Kennedy halk masallarının birkaç türünü atladı. Birisi nükteli fıkralardı, aslında o 1872 yılında çeşitli eserlerden derleyerek Book of Modern Irish Anecdotes adlı eseri hazırladı, fakat bu eser basılı kaynaklardan derlenerek hazırlanmıştı. Gözden kaçırdığı diğer bir konu hâlâ bir folklor yetimi olan halk tarihi idi.’ Fakat, Curtin, derlenmiş malzemelerden yararlanma yerine kendisinin daha önce derlemiş olduğu malzemeler üzerinde çalışmıştır. 1891 ve ikinci olarak 1893 yıllarında yapmış olduğu geziler Curtin’in daha çok bölge gezmesine yardımcı olmuştur. İrlanda’dan derlediği masalları daha sonra New York Sun gazetesinin Pazar ilavesinde yayımlamaya başlamıştır. Curtin 1893 yılında derlemiş olduğu masalları Hero Tales of Ireland adı altında yayımlamıştır. Burada Curtin Kızılderili masalları ile İrlanda masallarının bir kısmını karşılaştırmıştır. Bunlardan başka 1895 yılında Curtin’in başka bir eserinin yayımlandığını görüyoruz. Bu eser hakkında Suillebhain şunları yazmaktadır: ‘1895 yılında yayımlanan Tales of tne Fairies and the Ghost World Collected from Oral Tradition in South-West Munster adlı üçüncü bir koleksiyonda peri masallarından ve kahramanlık menkıbelerinden tabiat üstü fıkralara döndü.’ Jeremih Curtin’in daha önce Sun gazetesinde yayımlanmış olan masalları 1944 yılında James H.Delargy tarafından Irish Folk Tales adı altında bir araya getirilmiştir. Bu eserde Curtin’in daha önce derlemiş olduğu 16 masal yer almaktadır. Curtin’den sonra bu sahada William Butler Yeats’i görmekteyiz. Lady Isabella Augusta Persee Gregory, 1895 yılında, Wiiliam Yeats’i malikhanesine almış, bütün masraflarını karşılayarak Yeats’in folklor sahasında çalışmalarına destek olmuştur. Bu maddi ve manevi desteği gören Yeats, bu sahadaki çalışmalarına hız vermiştir. Çok önemli bir şair olan Yeats, şiir ve oyunlarında ilhamını ve malzemesini İrlanda folklorundan ve destanlarından almıştır. Yeats İrlanda masalları ile ilgili iki eser vermiştir. Bunlardan biri 1888 yılında hazırlamış olduğu Fairy and Folk Tales of Irish Peasantry, diğeri ise 1892 yılında hazırlamış olduğu Irish Fairy Tales adlı eseridir. İrlanda masalları üzerine değerli araştırmalar yapan, masal ve diğer folklor ürünleri derleyip bir araya getiren Douglas Hyde, bu sahanın değişik simaları arasında görülmüştür. Şair ve oyun yazarı olan Hyde çok iyi bir araştırıcı ve derleyiciydi. Bu özellikleri üzerinde toplayan değerli folklorcu (halkbilimci)* Hyde, sahadan derlemiş olduğu İrlanda masallarını 1890 yılında Beside the Fire, A Collection of Irisp Gaelic Folk Stories adı altında yayımlamıştır. Hyde yayımlamış olduğu Beside the Fireside adlı eseri ile İrlanda’daki folklor çalışmalarını olgunluğa eriştirmiştir. Bu eserde yer alan 14 masaldan ilk altısı İngliizce yazılmış İrlanda metnidir. Hyde bu eserinde İrlanda’da yapılan masal çalışmalarından ve Jeremiah Curtin’in yapmış olduğu derleme faaliyetlerinden de söz etmektedir. Hyde Amerika’dan gelip İrlanda7da masal derleyen Curtin’i takdirle anmakta ve onun çalışmalarından sitayişle bahsetmektedir. Hyda’dan sonra, onun tesiriyle halk masalları derlemeye başlayan William Larminie, derlediği İrlanda masallarını 1893 yılında yayımladığı West Irish Folktales and Romances adlı eserinde toplamıştır. Bu eserde yer alan masallardan bazıları bugün Kars’ta yaşamakta olan halk masalları arasında mevcuttur. Bunları inceleme kısmında ve metinlerde inceleyeceğiz. William Larminie, doğduğu memleketini methedici (övücü)* şiirler yazar bir şairdir. Bu şiirlerini içinde topladığı iki tane şiir kitabı mevcuttur. Arkadaşı Hyde’nı tesirinde kalmış, 1800(‘lü)* yıl(lar)*ında Mayo, Galway ve Donegal’da tatilde olduğu süre boyunca İrlanda dilinde masallar derlemiştir. İrlanda’da masal üzerine yapılan çalışmalar zamanın akışına ayak uydurarak hız kazanmıştır. Yeni yeni isimler çıkarken, her yeni gelen bir yenilikle folklorcuların arasına karışmıştır. Bu yıllarda folklorcular halk masalları derlemelerinde ilk defa teknik cihazlar kullanmaya başlamışlardır. İrlanda’da masalların ilk defa sesli olarak kaydedildiğine 1929 yılında tanık olmaktayız. Buillebhain bu konuda şu bilgileri vermektedir: ‘Delargy gençliğinde Gaelic Dili ile konuşulan adalara ve batıdaki vilayetlere masal derlemeye gitmiştir. O, 1929 yılında Clare vilayetinde Ediphone marka bir kayıt aletini ilk defa kullanan derleyici idi. İki yıl önce The Folklore of Ireland Society tarafından kurulmuş olan Bealoideas dergisine yazı işleri müdürü (olarak)* tayin edilmişti. 1920’lerde üniversitede Hyde’ın asistanı olarak akademik çalışmasına başlayarak doçent ve 1935 yılında folklor profesörü ve şimdi dünyaca meşhur Irish Folklore Comission’un direktörü (yöneticisi)* olmuştu.’ İrlanda’da folklor sahasında yeni araştırıcılar ortaya çıkarken, masal araştırmaları sahasında da yeni yeni isimler ortaya çıkmaktaydı. Bunların başında James Delargy ve onun keşfederek folklor dünyasına bir değer olarak yetiştirdiği Sean O’Suillebhain gelmektedir. Suillebhain’ın keşfedilip folklor dünyasına kazandırılması Folktales of Ireland adlı eserde şöyle anlatılmaktadır: ‘Prof. Delargy onu 1934 yılında tanıdığında O’Suillebhain Kerry vilayetine bağlı Waterford’da daha evvel sözlü edebiyatta yaşamış iki şiirin derlemesiyle ilgilenen bir ilkokul öğretmeniydi. Bölge gazetesine onların şiirlerinin varyantlarını aradığını bildiren bir ilan vermişti. Delargy ilanı gördü ve ömür boyu sürecek olan işbirliği kurulmuş oldu. Arşivleme işiyle ilgili çalışmasını ilerletmek için İsveç’e gitti, İsveç folklorcuları tarafından geliştirilmiş şumullü tasnif (ayırma)* sistemini inceleyerek, öğrendiklerini 1942 yılında A Handbook of Irish Folklore adlı eserinde yayımladı. Bu eser İngiliz dilinde folklor konusunda yayımlanmış beş altı önemli eserden biridir.’ Artık O’suillebhain İrlanda’nın folklor sahasında yararlanacağı değerli bir folklorcu olmuştur. Folklorun diğer ürünlerinin en sağlam v en doğru olarak, milletlerarası kaide ve kurallara uygun olarak derlenmesi, sınıflandırılması da bu döneme rastlar. Suillebhain, Norveçli alim (bilgin)* Reider Christiansen ile ortaklaşa bir çalışmaya girer. Bu çalışma yine masallarla ilgilidir. Christiansen ile Suillebhain ortak çalışmalarını sürdürerek İrlanda masallarını milletlerarası tip numaralarına göre tasnif etmişlerdir. 1966 yılında basılan The Types of Irish Folktales İrlanda masalları üzerinde çalışanlara oldukça faydası dokunmuştur. Biz de bu eser sayesinde İrlanda masallarının Kars’ta yaşamakta olan varyantlarını kolayca bulduk. Bu eserde İrlanda masallarından 800 tanesinin tip numarası vardır. Bu 800 tipi içine alan masalların binlerce varyantı teyple derlenmiştir. Kasım, 1956 yılına kadar derlenen bu masalların ve varyantlarının sayısı 43 bindir. 1926 yılında kurulan An Cuman le Bealoideas Eireann (The Folklore of Ireland Society) folklor alanında faaliyet yürütürken sarece masal derleyip neşretmekle kalmayıp, diğer foklor ürünlerine de sayfalarını açmıştır. Bu cemiyetin yayın organı olan Bealoideas’ın sayfaları arasında Kars masallarının birçok benzerini bulduk. Burada bulunan masalların çoğu Gaelic dilinde ve Gaelic alfabesiyle yazılmıştır. Bundan dolayı bu masallardan pek fazla faydalanamadık. Mukayeseli çalışmamızı yaparken aynı masalın sadece İskoçya varyantını kullanmak mecburiyetinde kaldık. Bu arada bazı masalları Gaelic dilinden İngilizce’ye ricamız üzerine Dr. Donald A.MacDonald çevirdi. İrlanda’da masal çalışmalarını bir sistem içinde yürüten Irish Folklore Comission, bu işi yürütürken okul çağındaki çocuklardan da yararlanmıştır. 1937 tarihinden 1938’a kadar okul çocukları bu derleme işine bizzat iştirak etmiştir. Bu öğrencilere 5000 defter dağıtılmıştır. Bu defterlere anne ve babalarından derledikleri masalları yazan öğrenciler, bunları okullarına teslim etmişlerdir. Daha sonra bu defterler IFC’nin arşivine kaydedilmiştir. Okul öğrencileri ve diğer derleyiciler tarafından sahadan yazılarak derlenen el yazması masallar, IFC’nin el yazmaları arşivinde toplanmış ve orada ciltlenerek arşivlenmiştir. Bugün IFC’nin arşivindeki masallar küçümsenmeyecek sayıya erişmiştir. Suillebhain bu konuda şu bilgiyi vermektedir: ‘1964 yılına göre Comission’ın el yazmaları koleksiyonu toplam bir milyon beş yüz bin sayfadan fazladır. Muhtevanın detaylı bir şekilde kataloglanması çok zor ve titizlik isteyen bir iştir.’ IFC’nin son durumu hakkında Suillebhain şu bilgileri vermektedir: ‘Nitekim şimdi Comission’un devamlı çalışan altı derleyicisi vardır. Koleksiyonlar devamli artmaktadır. Şimdi derleyiciler teyplerle donatılmışlardır ve kaydedilen bantlar muhafaza edilmektedir.’ Sean O’suillebhain’ın 1968 yılında neşrettiği Folktales of Ireland adlı çalışmasında 55 tane İrlanda masalı vardır. Suillebhain bu 55 masalı yedi sınıfa ayırmış ve milletlerarası derleme kaidelerine sadık kalınarak masalı anlatan hakkında gereken bilgi verilmiştir. Eserin sonunda Stith Thompson’un Motif Index of Folk Literature adlı eserine bağlı kalınarak motif listesi eklenmiştir. Motifler verilirken karşısına da masalın eserdeki numarası konulmuştur. Eserde yer alan 55 masaldan 34 tanesinin AaTh tip numaraları verilmiştir. Ayrıca masalların çoğu IFC’nin arşivlerinden seçilerek alınmıştır. Masallarla ilgili notlar kısmında hangi masalın IFC’nin el yazmaları arşivinden alınmış olduğu, hangilerinin bant arşivinden alınmış olduğuna dair geniş bilgi verilmiştir. Suillebhain’ın Folktales of Ireland adlı eserinde Kars masallarının birçok varyantlarını bulduk. Bu eserdeki masalları tetkik ederken AaTh tip numarası olmayan bir masalın Kars varyantını bulduk. Bu masal çalışmamızda 1.sırayı alan Garganın Ögüdü adlı masaldır. Bu masalın Kars’ta 2 varyantını tespit ettik ve teyple derledik.
1958 yılında Reider Christiansen tarafından
İrlanda ve İskandinavya halk masalları üzerine yapılan araştırmada 13 halk
masalı kullanılmıştır. Bunların her iki ülkede gösterdikleri benzerlik tarihi
münasebetle izah edilmeye çalışılmıştır. AaTh tip numaraları verilmiş olan
masalların metinleri veya metin özetleri verilmemiştir. Masalların tip
numaraları ile beraber Norveç, İsveç, Danimarka varyantları da verilmiştir. Christiansen’in eserinin sonunda belirttiği AaTh tip numarası verilmiş 13 masalın tip numaraları şunlardır: AaTh: 300-302-303-313-325-326-332-400-402-451-470-471-567. Bugün İrlanda7daki masal araştırması ve derleme faaliyetleri iyi bir seviyededir. İrlanda’da bu derleme işini meslek edinmiş değerli araştırmacılar ve derleyiciler vardır. Bu işi Türkiye’de de yapmak mümkündür. Türkiye’de bu işi yüklenecek en yetkili kuruluş Kültür bakanlığı’na bağlı Folklor Dairesi’dir kanaatini taşımaktayız. Bu derleme ve arşivleme işine Türkiye’de teşebbüs edilirse çok iyi neticeler alınacağından eminiz. Türkiye’nin her bölgesinden bunu yapacak araştırmacılar mutlaka çıkacaktır. Bu işi yaparken Türkiye’yi 7 ana bölgeye ve her bölgeyi de kendi arasında ‘dar’ bölgelere ayırmak suretiyle derleme faaliyetlerine başlanabilir. Bugün Türkiye’yi İskoçya ve İrlanda ile kıyaslayacak olursak, bizim daha geniş imkânlara sahip olduğumuzu görürüz. Bu tarihi fırsatları mutlaka değerlendirmek mecburiyetindeyiz...” *Bizim notumuz (Ahmet Ali Arslan, Kuzey-Doğu Anadolu (Kars) Türk ve Kuzey Britanya Halk Edebiyatlarında Masallar)
|