İngiltere’deki Masal çalışmalarına kısa bir bakış...

“İngiltere’deki masal çalışmaları İskoçya ve İrlanda’ya kıyasla daha geç başlamıştır. İngilter’de J.W.Thows The Gentleman’s Magazine’de ‘Notes and Queries’ başlığı altında iyi bir adım atarak folklor ürünlerini içine alan yeni bir bölüm açmıştır. Bu çalışmayı takiben The Athenaeum adlı dergide uzun ve değerli folklor malzemeleri görülmeye başlar.

1878 yılında Folk-Society’nin kurulmasından sonra birçok güzel masal bu cemiyetin yayın organı olan Folklore dergisinde yayımlanmaya başlanır. 1880 ile 1910 yılları arsında geçen bu 30 yıl masalların neşredilmesi açısından en verimli yıllar olmuştur. Sözlü olarak halk arasında yaşayan masallar derlenerek bu yıllarda cemiyetin yayınları olarak basılmıştır.

İngiltere o yıllarda İskoçya ve İrlanda’ya kıyasla daha az şanslıdır. İskoçya ve İrlanda’nın derleme yapmak ve derlenen bu malzemeleri o zamanın şartlarının imkan verdiği nispette arşivlerinde bir araya getiren birer kuruluşları vardı. Fakat İngiltere’nin böyle bir kuruluşu o yıllarda henüz yoktu. Bu yüzden Katharine M.Briggs A Dictionary of British Folk-Tales’ adlı eserlerinde çok hayıflanarak bu konuyla ilgili görüşlerini şöyle açıklamaktadır:

‘Milletlerarası ilmi zihniyet daha doğru derleme ve kontrol metotları üzerinde ısrarla durmaktadır; bu İskoçya’da ve İrlanda’da olduğu gibi İngiltere’de de görülmektedir. Fakat İngiltere’nin, İrlanda’nın Comission of Folklore Studies veya İskoçya’nın School of Scottish Studies adlı okulları ayarında bir School of English adlı okulu yoktur. İngiltere’deki çalışmalar şahsi gayretlerle yürütülmektedir ve Leeds Üniversitesi’ndeki School English’e bağlanmış olan Institute of Dialect and Falklife’ı saymazsak, devlet tarafından tamamen desteksiz bırakılmıştır.’

Galler’de de masal derleme ve inceleme çalışmaları sürmekte olup, orada da bir hayli masal derlenmiş ve arşivlenmiştir. Briggs bu konuda aşağıdaki bilgileri vermektedir:

‘Galler’de St. Fagan Müzesi’nde belki halk masallarından ziyade halkın yaşayışı üzerinde durulmuştur. Bununla beraber bir miktar halk masalı banda kaydedilmiş ve muhafaza altına alınmıştır.’

Isle of Man’e gelince, burada da masal derleme ve arşivleme işleri Mona Douglas, Walter Gill, Dora Broome ve başka derleyiciler tarafından ele alınıp neticelendirilmiştir. Daha sonraki yıllarda İngiltere’de çingeneler arasında yapılan derleme faaliyetlerine tanık olmaktayız. 1900’lerde çingenelerden masallar derlenmiş ve Tne Gypsy Lore Society tarafından bastırılmıştır. Bu derleyicilerin öncülüğünü yapan John Sampson, Dora Yates ve T.W.Thompson’dur.

T.W.Thompson masal ve diğer folklor malzemeleri derlemeye 1.Dünya Savaşı sırasında da devam etmiştir. Çingenelerden 12 defter dolusu folklor ürünü derlemiştir. Bunlar günümüze kadar gelmişler, fakat henüz basılmamışlardır.

İngilter’de masal derleme işine gönül veren bir bayan derleyiciye rastlıyoruz. Bu bayan Ruth Tongue (Somerset)’tir. Bu bayan derlemelerine çocukluğunun ilk yıllarında başlamıştır. Asıl derleme sahası Somerset olmasına rağmen, bu bayan Lincolnshire ve İngiltere’nin diğer bölgelerinden de folklor ürünleri ve masallar derlemiştir.

İngiliz masalları üzerine yapılan ilmi araştırmalara göz atarken, Ernest W.Baughman’ın 1944 yılında başlayarak 1953 yılında bitirdiği, doktora tezi olan Type and Motif Index of The Folktales of England and North America adlı çalışmasıyla karşılaşıyoruz.

Baughman’ın bu çalışması mukayeseli (karşılaştırmalı) bir çalışmadır. İngiltere’deki masallarla, Kuzey Amerika’daki çeşitli eyaletlerde yaşayan halk masalları tip ve motif benzerlikleri yönünden karşılaştırılmıştır. Baughman çalışmasına başlarken gayesini şöyle açıklıyor:

‘Bu çalışmanın gayesi, her iki ülkede külliyatlı miktarda ne ihtiva edildiği, her masalın he kadar çok tekrar edilip yayıldığını göstermek ve mümkün olduğu kadar her iki ülke masalları arasındaki münasebetin ne olduğunu tespit etmek için gerek Britanya adaları ve gerekse Kuzey Amerika’da İngliizce konuşma geleneğinin sürdürüldüğü halk masalları üzerinde araştırma yapmaktır.’

Baughman bu çalışmasında, İngiltere’den malzeme olarak 44 hayvan masalı, 161 alelade masal, 185 tane de şaka ve fıkra türünden olmak üzere toplam 390 masal kullanmıştır. Bunun yanında Kuzey Amerika’dan, 55 hayvan masalı, 290 alelade masal, 888 şaka ve fıkra türünden masal malzemesi kullanarak bu değerli çalışmasını tamamlamıştır. Bu durumu ayrı ayrı cetveller halinde sunan Baughman, kullanılan masalların İngiltere ve Amerika’daki durumunun yüzdelerini de vermiştir.

Bu mukayeseli (karşılaştırmalı) çalışmada malzeme olarak kullanılan masal ve varyantlarının İngiltere’ye kıyasla Amerika’da daha fazla olduğu dikkati çekmektedir. Baughman bu konu ile ilgili olarak aşağıdaki bilgiyi vermektedir:

‘Masalların hepsinde Amerikan varyantlarının İngiliz varyantlarından daha fazla olduğu kolayca görülebilir ve her kategoride yer alan masallarda çok miktarda Amerikan varyantı vardır, masallarda göze çarpan en belirgin Amerikan üstünlüğü şakalar ve fıkralarda görülür.’

İngiltere’deki ve Amerika’daki masalların tiplerine göre incelenmesinden sonra, Antti ve Stith Thompson’ın The Types of Folk-Tale adlı eserine bağlı kalınarak masalların her iki ülkede tiplerine göre dağılışları varyantları da göz önünde tutularak verilmektedir.

Kendi çalışmamızın Masalların Varyantları bölümünde söz edeceğimiz gibi, İskoçya, İrlanda ve Kars halk masallarından 20 tanesi Kuzey Amerika’da yaşamaktadır. Bu varyantlardan sırası geldiğinde sözünü ettiğimiz bölümde söz edeceğiz.

Masal tipleri üzerine yapılan çalışmayla ilgili bölümü tamamlayan Baughman, bu sefer İngiliz ve Amerikan masallarını motif benzerlikleri yönünden ele almıştır. Stith Thompson’ın Tha Motif Index of Folk Literature adlı eserini rehber olarak ele alan araştırmacı, masallardaki motifleri tek tek ele alıp, bu motifleri içeren masalların İngiltere ve Amerika’daki varyantlarını vermektedir. Varyantlar verilirken ilgili motifi içine alan masal metninin ana kaynağı belirtilmekte ve eser hakkında gereken milletlerarası bilgiler verilmektedir.

İngiltere masalları üzerine, İngilter’de yapılmış ciddi çalışmalardan bir diğeri Katharine M.Briggs’in yapmış olduğu çalışmadır.

Briggs, A Dictionary of British Foltales adlı eserinde kullandığı masalların bazılarını özet metin halinde, bazılarını da bölgenin konuştuğu ağız özellikleri ile almıştır. Bu arada, asıl ana varyant olarak seçtiği masalın yanında, bazı 20. yüzyıl varyantları da kısaltılarak, ya da özetlenerek verilmiştir.

Kullanılan masalların diğer varyantlarını da eserine dahil eden Briggs, her masalın altına hangi bölgeden, kim tarafından, ne zaman derlenmiş olduğunu belirtmiş, AaTh tip numaralarını ve Stith Thompson motif numaralarını da belirtmeyi ihmal etmemiştir. Her masalın altına ayrıca hangi eserden veya arşivden alındığını belirten araştırmacı, aynı masalın altına masalın diğer varyantlarını da not etmiştir.

Bu eserinde Briggs, varyantları ile beraber 877 masal kullanmıştır. Bu masallar, daha önce de belirttiğimiz gibi, çeşitli masal arşivlerinden ve kolleksiyonlardan seçilerek bir araya getirilmiştir. Sayıları varyantları ile beraber 877’ye ulaşan masallar arasında Briggs, 386 masalın AaTh tip numarasını tespit etmiştir. Bu AaTh tip numaralarının başında masalların bölgelere göre isimleri ve bulunduğu cildin sayfa numarası verilmiştir. Tip numaraları fihristinden sonra masallar alfabetik sıraya koyularak karşılarına cilt ve sayfa numaraları parantez içinde kaydedilmiştir.

İngiltere’de bu konuda yapılan ilmi çalışmalar gördüğümüz kadarıyla yetersizdir. İskoçya’daki ve İrlanda’daki masal çalışmalarını göz önüne alırsak, İngiltere’de yapılan masal çalışmaları çok zayıf kalmıştır diyebiliriz. Bunun böyle olması(na gerekçe olarak), İngiltere’nin bu sahadaki çalışmalarına başlamak için çok geç kalmış olmasını gösterebiliriz. İngiltere bu tür çalışmaya İskoçya ve İrlanda ile beraber başlamış olsaydı, bugünkünden daha fazla yol kat edileceği muhakkaktı, fakat bu böyle yapılmamıştır. Ümit ederiz ki, İngiltere bugünden itibaren bu tür çalışmalara eğilir ve İskoçya ile İrlanda’ya yetişir, aradaki mesafeyi kapatır.”

(Ahmet Ali Arslan, Kuzey-Doğu Anadolu (Kars) Türk ve Kuzey Britanya Halk Edebiyatlarında Masallar)