|
|
KIRGIZ TÜRKÇESİ İLE TÜRKİYE TÜRKÇESİ’NDE MÜŞTEREK AKRABALIK İSİMLERİ ÜZERİNE* Abdülkadir DONUK** Türk tarihinin en eski kavimlerinden biri olan Kırgızlar, ilk devletlerini tahminen M.Ö. III. asırda bugünkü Kırgızistan topraklarında kurmuşlar idi. Önce Hun İmparatorluğu’nun hâkimiyeti altında M.Ö. 60 yıllarına kadar yaşadılar. Hun İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra uzun süre yaşadıkları Tanrı Dağları doğu kısmından ayrılarak V. asırda Yenisey vadisine yerleşmişlerdir. Gök-Türk Hakanlığı ve Uygur Hakanlığı’na bağlı olarak zaman zaman mücadele ederek hayatlarını devam ettiren Kırgızlar 840 yılında Uygurları yenerek devletlerini kurmuşlardır. 920 yılında Kara-Hıtay’lara mağlup olarak Ötüken bölgesini terk etmek suretiyle eski yurtları Yenisey ve Talas vadisine çekildiler. Kırgızlar bundan sonra Kara-Hanlı Devleti (932–1212)’nin hâkimiyeti altında hayatlarını devam ettirdiler. Ancak bu yıllarda ortaya çıkan Moğolların idaresi altına girmek mecburiyetinde kaldılar. Cengiz Han ve oğulları zamanında büyük zulümlere maruz kaldılar. 1370 yılından itibaren de Timur (1370–1405)’a bağlandılar. Kırgızlar, Ahmet Han (1484–1504) ve oğlu Halil Sultan döneminde müstakil bir hayat yaşadılar ise de, Çağatay Hükümdarı Sait Han (1514–1533) ve oğlu Reşid Han (1533–1565)’in idaresi altına girdiler. 1723 yıllarına kadar tekrar Moğol hâkimiyetine geçtiler. Bunu Çin ve son olarak Rus hâkimiyet devresi takip edecektir, tâ ki, 1990 yılına kadar1. Asya’dan tarihi göçler dolayısıyla da uzun asırlar birbirlerinden kopuk ve habersiz yaşayan Kırgız kardeşlerimiz ile biz Türkiye coğrafyasında yaşayan kardeşleri olarak, mademki aynı soydan geliyoruz, müşterek akrabalık isimlerimiz arasında benzerlikler ve farklılıklar nelerdir? sorusunun cevabını aramaya, kelimelerin etimolojisine girmeden çalışmak istedik. Aşağıda görüleceği üzere ne kadar ayrı kalırlarsa kalsınlar, aynı soya mensup kavimler, nerelerde olurlarsa olsunlar, aynı düşünceyi, aynı isimleri devam ettirmişlerdir. Bu akrabalık isimlerinin büyük oranda benzerliği Türk milletinin ve kültürünün ölümsüzlüğünün bir işareti olarak kabul edilmelidir. Kırgızca’da "akrabalık"ı ifade eden kelimeler şunlardır. Ağa-ini tugan2; Agayın3; Boordoş4; Curt, Curut5; İlik-cilik6; Özöktöş7; Söökçülük8; Sööktöş9; Tuumdaş10; Tuuğan11; Tuugandık (Tuugançıkık)12; Uruk13 ve Uruk-tuugan14. Önce Kırgız Türkçesi ile Türkiye Türkçesi’ndeki müşterek akrabalık isimlerini tespit etmeye çalışalım.
(K): Krgızca (T): Türkçe Aba: Amca15.(K) Aba: Abla, anne, üvey anne, kaynana, yenge, teyze, küçük kız kardeş, hala, hanım, baba, ağabey, büyük baba16.(T) Abışka: İhtiyar17.(K) Abuçka: kadının kocası18.(T) Aga: Agabey, amca, dayı19.(K) Agabey, baba, ata: Ayrıca kardeş, dayı gibi akraba kadınlarını belirtmek üzere “agabacı”, ayrıca “agaanne” şeklinde de kullanılmaktadır. Türkiye’de bunun yanında “amca, kayınbirader, kayınbaba” mânalarına da gelmiştir20.(T) Aga-ini: yegen21(K) Apa-ini: yegen22.(T) Ake: Baba, ata, amca23(K) Ake: Baba, ata, amca24.(T) Aksakal: Evin ve köyün en büyüğü25.(K) Aksakal: aynı manada26.(T) Apa: abla, anne27.(K) Apa: Abla, ana, ata, dede, büyük hanım, ağabey. Unvan ve şahıs adı olarak da görünür: Apa Tarkan28.(T) Ata: Baba29.(K) Ata: Ata, baba, ced30.(T) Atalık: Babalık hakkı31.(K) Atalık: kayın baba, üvey baba32.(T) Ata-baba: ecdat, ata33.(K) Ata-baba: Ecdat34.(T) Ataluu: Babalı35.(K) Atalu: Babalı36.(T) Atasız: Babasız37.(K) Atasız: Babasız38.(T) Baba: Baba, ata-baba39(K) Baba: Baba, peder40.(T) Bala: Çocuk, yavru41.(K) Bala: Çocuk42.(T) Balaluu: Çocuk sahibi43.(K) Balaluu: Çocuk sahibi44.(T) Balasız: Çocuksuz45.(K) Balasız: Çocuksuz46.(T) Baldız: Karının kız kardeşi47.(K) Baldız: Karının kız kardeşi48.(T) Baybiçe: Hatun49.(K) Baybice (Baybişe): Hatun50.(T) Biyke: Baldız51.(K) Biyke (Bike): Baldız, hanım52.(T) Böbök: Bebek53.(K) Böbök (Böbük, Böbü, böbek), Bebek54.(T) Bölö: İki kız kardeşin çocukları; ana tarafından kardeş çocukları55.(K) Bölö (Böle): Amca hala, kardeş, teyze, teyze çocuğu, amca çocuğu. Ayrıca Bölem şekli ile hala; amca kızı manasına da kullanılmıştır. Bülem şekli ile teyze oğlu olarak da bilinir56.(T) Ceen: Yegen57.(K) Yeen: Yeğen, kadın tarafından torun58.(T) Cenge (Ceney, Cengetay): Yenge59.(K) Yenge (Cengey): Yenge60.(T) Cetim: Yetim61.(K) Yetim: Yetim62.(T) Cet: Ata63.(K) Cet: Ata64.(T) Çal: İhtiyar65.(K) Çal Taklı: Kadın66.(T) Çeçe: Ana, anne67.(K) Çeçe: Anne, büyük anne, ağabey, baba, dede, dayı68.(T) Çoro: Oğlan69.(K) Çor Çocuk: Çoluk çocuk70.(T) Dolo: Hanım, kadın71 .(K) Dol: Çocuk72.(T) Ece: Abla, hala73.(K) Ece: Abla, baba, amca, erkek kardeş, yenge, babaanne, hala çocuğu, ana, kadınlarının kocalarına verdikleri isim74.(T) Eke: (bk. Ake)75.(K) Eke: Büyük kız kardeş, hala, büyük birader, anne, küçük kardeş76.(T) Emçekteş: Süt kardeşler77.(K) Emcek: Süt anne78.(T) Eme: Koca karı79.(K) Eme (Emeti): Hala80.(T) Er: Koca, erkek81.(K) Er: Koca, erkek82.(T) İlik: Akraba83.(K) İliğ: Kadeş84.(T) İni: Küçük kardeş85.(K) İni: Kayın birader, kocanın kız kardeşi, görümce86.(T) Karı: İhtiyar87 .(K) Karı: yaşlı, ihtiyar88.(T) Karındaş: Akraba, erkek kardeş tarafından yeğen kız (amcadan küçük olmak şartıyla), küçük kız kardeş90.(K) Karındaş: kardeş, kız kardeş89.(T) Katın: Kadın, karı91.(K) Katın (Katun): Kadın, hanım92.(T) Kayın: Koca veya karı tarafından akraba93.(K) Kayın: Kayınbaba94.(T) Kayın ata: Kayın baba95.(K) Kayın ata: Kayın baba96.(T) Kaynata: Kaynana97.(K) Kayın ana: kayın ana98.(T) Kelin: Gelin99.(K) Kelin: Gelin100.(T) Kız: Kız101.(K) Kız: Kız102.(T) Kuda: Dünür103.(K) Kuda: Dünür104.(T) Kündöş: Kuma105.(K) Kündeş: Kuma, ortak106.(T) Ögey: Üvey107.(K) Ögey: Üvey108.(T) Singdi: Küçük kız kardeş109.(K) Singil (Sinni): Küçük kız kardeş; Koca, yaşlı110.(T) Süt ene: Süt anne111.(K) Süt anne: Süt anne112.(T) Taga: Dayı113.(K) Tagay: Dayı114.(T) Tay: Dayı115.(K) Tay: Babasız, annesiz çocuk116.(T) Tay ene: Baba anne117.(K) Taya nene: Dadı, çocuk bakıcısı118.(T) Taya: Süt anne119.(T) Tul: Dul120.(K) Dul: Dul kadın121.(T) Tukum: Nesil122.(K) Tokum: Nesil123.(T) Uruk: Soy, kabile124.(K) Uruk: Soy, kabile125.(T) Uul: Oğul126.(K) Oğul: Oğul127.(T) Uul kız: Kız evlat128.(K) Oğul kız: Kız evlat129.(T) Görüldüğü gibi, 57 kelime Kırgız ve Türkiye Türkçesi’nde birbirinin aynı şekilde yazılmakta ve okunmaktadır. Asırlardır birbirlerinden habersiz, farklı coğrafyalarda yaşayan her iki Türk boyunun akrabalık terimlerini unutmayarak devam ettirmeleri oldukça dikkatleri çekmektedir. Bunun yanında, bugün için, Kırgız Türkçesi’nde mevcut olup da, Türkiye Türkçesi’nde zamanla unutulan veya kullanılmayan akrabalık kelimeleri de bulunmaktadır. Ancak zikredeceğimiz bu kelimelerin büyük bir kısmı bugün anayurt Türkistan’ın çeşitli ülkelerinden Türkiye’ye gelip yerleşmiş olan boylar arasında aynı şekilde muhafaza edilmektedir. Kırgızca’da mevcut olup, Türkiye Türkçesi’nde olmayan akrabalık adları şunlardır: Abıgıy: amca130. Abısın: elti, gelin131. Aga-ake: Ağabey, amca132. Agatay: Ağabey133. Agayin: Akraba134. Agayınduu: Akrabaları bulunan135. Amaki: Dayı, teyzenin kocası136. Anaçı: Ebe137. Apala: “Anne” diye seslenmek138. Apake: Anne139. Apıkele: Ablacık140. Asırandı: Evlatlık141. Ata-ene: Baba-anne142. Atake: Babacığım143. Atalaş: Babaları bir olan144. Atasının adı: Soyadı145. Ata tegi: Nesep146. Ayal: Hanım, eş147. Ayal-algan: Evli erkek148. Ayıldın-eri: Koca, eş149. Ayım: Hanım150. Baca: Bacanak151. Bakma bala: Evlatlık152. Bala-çaga: Çoluk çocuk153. Baldar: Çocuklar154. Balakay: Çocukcağız155. Balalık: Çocukluk156. Baş-koşmak: Evlenmek157. Bayke: Amca158. Bırgıtıy: Çocukcağız159. Bir tuugan: Öz kardeş160. Biykeç: Kızcağız161. Bolokcot: Torunun çocuğunun çocuğu(kız tarafı)162. Boor: Kan kardeş163. Boordoş: Öz kardeş164. Boordoştuk: Kan kardeşliği165. Boydok: Bekâr166. Bozlan: Genç oğlan167. Bozoy: Genç oğlan168. Cal: Olgun kız169. Car: Eş, zevce170. Cete: Ecdat171. Cetesiz: Soyu-sopu belirsiz172. Cetimdik: Yetimlik173. Cetimsire: Yetim hissetmek174. Cezde: Enişte (Büyük kız kardeşin kocası175. Cooluk: Karı, zevce176. Cubay: Eş, karı-koca177. Cuçu: Dünür, dünürcü178. Çacıla: Güveyin yakını bir kadın179. Çaçpaktuu: Kadın180. Çoñapa: Büyük anne181. Çoñata: Büyük baba182. Çoñgene:Babaanne183. Çukak: Çocuksuz184. Eceke: Abla185. Ece Sindi: Bacı186. Eldeş: Soydaş187. Ene: Ana188. Eneke: Annecik189. Eneleş: Kardeş190. Enelik: Analık191. Enelüü: Analı192. Enesin: Analık taslamak193. Enesi Ölgen: Öksüz194. Erdi: Karı-koca195. Erdi Katın: Karı-koca196. Erge Çıguu: Evlenmek197. Eri Bar: Evli kadın198. Erkek Bir Tuugan: Birader199. Ersin: Birisini koca saymak200. Imırkay bala: Yeni doğmuş çocuk201. İniçek: Kardeşcağız202. Kart: İhtiyar203. Katınduu: Karılı204. Kayın ağa: Kayın birader205. Kayında: Kız vermek için söz kesmek, nişanlamak206. Kayınduu: Karısı tarafından akrabaları bulunan207. Kayın ece: Baldız208. Kayın ene: Kayın ana209. Kayın ini: Kayın birader210. Kayın sindi: Görümce211. Kayınsaak: Karısının akrabalarına karşı iyi davranan212. Kayni: Kayın213. Kekse: İhtiyar214. Kelincek: Genç kadın215. Kelindik: Gelinlik216. Kempir: Koca karı217. Kence: En küçük evlat218. Kıpıy kız: Narin kız219. Kıyırcık: Torunun çocuğunun çocuğu (Kız tarafından)220. Kızduu: Kızı olan221. Kızgaldak: Gelincik222. Kiçüü: Yaşça küçük223. Kindik ene: Ebe224. Kindikteş: Karındaş225. Kocoyun: Ağa226. Koluktuu: Nişanlı kız227. Koluktulu: Nişanlı oğlan228. Koş boylu: Hâmile229. Kök bala: İnatçı çocuk230. Köönör: Kocamak231. Kubaar: Ecdat232. Kudaça: Güveyi ve gelinin genç kadın akrabası233. Kudagıy: Gelinin ve güveyin anneleri234. Kudalaş: Çocukları evlendirmek suretiyle akraba olmak235. Kudalık: Dünürlük236. Kudaloo: Nişan,nişanlamak237. Kudanda: Dünür olarak238. Kuda söök: Dünür239. Kursaktaş: Aynı anadan doğma240. Kuurçak: Bebek241. Küç Küyöö: İç güvey242. Künü: Kuma243. Küyöö: Koca, damat244. Küyöö bala: Güvey245. Küyöö coldoş: Sağdıç246. Küyösü Bar: Evli kadın247. Madıra baş: Çoluk çocuk248. Muun: Nesil249. Nebire, memire: torun250. Nike: Nikâh, nişan251. Nikelöö: Nikâhlamak, nişanlamak252. Nikelüü: Nikâhlı253. Oordoluu: Çok çoluk çocuk sahibi olan254. Oynoş: Metres255. Oyu: Oymak256. Öbürö-Çöbüro: Torun oğlu257. Ömürlüç: Karı koca258. Örgöö: Düğün evi259. Öspürüm: Yetişmiş genç260. Öz: Öz, üvey olmayan261. Özöktöş: En yakın akraba262. Perzent: Evlat, oğul263. Salbar: Kocasının itimadına ve İltifatına mazhar olmayan kadın264. Sekelek Kız: Kız çocuk265. Selki: Olgun kız266. Sep: Çeyiz267. Septü Kız: Çeyizli kız268. Sınar: Eş269. Söök: Dünür270. Sööktöş: Akraba271. Söykölü: Yavuklu272. Takıyaluu: Olgun kız273. Tasatrluu: Evli kadın274. Tastaygan Kız: Vakârlı kız275. Taştandı: Sokağa atılan çocuk276. Tay ata: Büyük baba277. Tay ece: Teyze278. Tecemel bala: Beslenen çocuk279. Teñdeş: Akran, yaşıt280. Teñgtuş: Çocukluk arkadaşı281. Togonçor: Kızın torunu282. Tokol: İkinci hanım283. Torol: erkeklik çağına ermek284. Toylonduu: Evlendirmek285. Törkün: Hanımın akrabaları286. Törkündü: Kadının baba evine gitmesi287. Törkünsöök: Babasının evini seven kadın288. Tubasa: Öz kardeş289. Tulumdu: Karı290. Tun bala: İlk çocuk291. Turmuşka çıgını: evlenmek292. Turmuşka çıkan: Evli293. Tuubas: Kısır kadın294. Tuugan: Akraba, kardeş295. Tuugandık: Akrabalık296. Tügoy: Eş297. Tüyän: Düğün298. Ulan: Oğlan299. Ulgay: İhtiyar300. Uruk-tuugan: Soy-sop301. Uruulaş: Soydaş302. Uul: Evlat oğlan303. Uul Kız: Kız evlat304. Uyalaş: Öz evlat305. Üke: Küçük erkek kardeş306. Ül kız: Evlât307. Üy: Ev308. Üy bülölüü: Evli309. Üy bülöö: Aile310. Üy cay: Ev-bark311. Üy eesi: Ev sahibesi312. Üylöngön: Evli313. Üylönüü: Evlenmek314. Üylüü-cayluu: Evli-barklı315. Üzünggü: Baba (?)316. Zayıp: Hanım, eş317.
Ayrıca Türkiye Türkçesi’nde mevcut olup da bu defa, Kırgız Türkçesi’nde olmayan akrabalık kelimeleri de bulunmaktadır. Bunlardan birkaçını şöyle sıralayabiliriz. Abacık: Anne Abaga: Amca Abaş: Kız kardeş Abba: Dede, Hala Abı: Ana Abla: Abla Aga kadın: Hanım efendi Akı: Kardeş Anakız: Öksüz Atalık: Kayınbaba, babalık Atı: Yeğen Avrat: Kadın Bacı: Kız kardeş Bal: Erkek kardeş Bibi: Hala, yenge Çelebi: Kayın birader Çıkan: Yeğen Doğan: Kardeş Dudu: Hanım, abla Efe: Kardeş, büyük birader Emmi: Amca Gelin abla: Yenge Hemşire: Kız kardeş Herif: Koca Kızan: Çoluk çocuk Mahdum: Oğul, evlât Ög: Anne Öge: Anne318. Burada dikkatimizi çeken kelime, “Ög (ök)” olmuştur. Gök-Türkler zamanında “anne319” karşılığı olan bu kelime aradan 1300 yıl geçmesine rağmen, Türkiye Türkçesi’nde “anne” ve “öksüz (annesiz)” karşılığında yaşatılmaktadır320. Bugün hâlâ anayurt bölgesinde yaşayan Kırgız Türkleri arasında “Ög (ök)” kelimesinin kullanılmaması çok mânidardır. Türklerdeki akrabalık adlarının tespitinde ülkemizde ilk adımı vaktiyle A. Caferoğlu hoca atmış idi321. Bunu T. Tekin322, N. Gülmeden323, T. Gülensoy324 Yong-Song Li325 ve A. Donuk326 takip etmiştir. Önümüzdeki aylarda bu yazıya ilaveten Kazak, Uygur, Türkmen, Özbek ve Azerice’deki mevcut akrabalık adları ile Türkiye Türkçesi’ndeki müşterek akrabalık isimleri aynı metotla ele alınacaktır. Bu kardeş lehçelerde Rus alfabesi ile yazılan eserleri görememek de en büyük kusurumuzdur. ** Prof. Dr., İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim üyesi. (Prof. Dr. Işın Demirkent Anısına, Dünya yayınları, Şubat 2008) KISALTMALAR KS: K.K. Yudahin / Türk. Terc./ Kırgız Sözlüğü I-II, Ankara 1945-1948. KTLS: Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, I, Ankara 1992. KTS: N.Aksu-A.Işık, Türkiye Türkçösü-Kırgız Türkçösü Sözlüğü, İstanbul 1997. TAD: A. Donuk, “Türklerde Akrabalık Adları”, Tarih Boyunca Türklerde Ev ve Aile Semineri, İstanbul 2000. KTTKS: T. Gülensoy-B.Sağınbayeva, Kırgız Türkçesi-Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi- Kırgız Türkçesi Sözlük, Kayseri 2004.
* Kırgızistan’ın Oş şehrinin kuruluşunun 3000. yıldönümü münasebetiyle (19-20 Mayıs 2000) Milletlerarası ilmî konferansta sunulan tebliğdir. 1 Tafsilat için bkz. İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü; İst. 2003, s. 139 vd; M. Saray, Modern Kırgızistan’ın Doğuşu, Ankara 2004, s. 12-126; S. Gömeç, Türk Cumhuriyeti ve Toplulukları Tarihi, Ankara 2003, s.105-150. 2 KTLS, s. 10; KTS, s. 5. 3 KS, I, s. 10; KTS, s. 5. 4 KS, I, s. 130; KTS, s. 5. 5 Yong-Song Li, Türk Dillerinde Akrabalık Adları, İstanbul 1999, s. 64. 6 KS, I, s. 216; KTS, s. 5. 7 KS, II, s. 619. 8 KS, II, s. 665. 9 KS, II, s. 665; KTS, s. 5. 10 KS, II, s. 758. 11 KS, II, s. 765; KTS, s. 5; Kıyır tuugan: uzak veya anne tarafından akrabası, Yong-Song Li, aynı eser., s. 52, 64. 12 KS, II, s. 765. 13 KS, II, s. 785. 14 KS, II, s. 785. 15 KS, I, s. 1; Amca kelimesi hakkında bkz. T. Tekin, “Amca ve Teyze Kelimeleri Hakkında”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1960, s. 283-291; L. Rasonyi, “Kuman Özel Adları”, Türk Kültürü Araştırmaları III-VI, 1966-69, s. 77 vd. 16 TAD, s. 86 vd. 17 KS, I, s. 2; KTS, s. 99. 18 TAD, s. 88; karşılaştır, S. Çağatay, “Türkçe’de Kadın İçin Kullanılan Sözler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1962, s. 40 vd. 19 KS, I, s. 9; KTL, s. 70, KTS, s. 8. 20 TAD, s. 89. 21 KTS, s. 239; KTTKS, s. 193. 22 TAD, s. 90. 23 KS, I, s. 12; KTLS, s. 18; KTS, s. 16; Ake-üke: erkek kardeşler, Yong-Song Li, aynı eser., s. 40. 24 TAD, s. 90. 25 KS, I, s. 15; KTS, s. 5. 26 TAD, s. 90. 27 KS, I, s. 36; KTLS, s. 22; KTS, s. 8 vd. 28 TAD, s. 92 vd. 29 KS, I, s. 57; KTLS, s. 42, 696; KTS, s. 16; KTTKS, s. 200. 30 TAD, s. 93. 31 KS, I, s. 58. 32 TAD, s. 93. 33 KTLS, s. 32, 696; KTS, s. 58; KTTKS, s. 200. 34 TAD, s. 93. 35 KS, I, s. 58; KTS, s. 16. 36 TAD, s. 93. 37 KS, I, s. 58. 38 TAD, s. 93. 39 KS, I, s. 76. 40 TAD, s. 94. 41 KS, I, s. 82; KTLS, s. 48, 136; KTS, 17, 42, 238. 42 TAD, s. 95. Daha bk. S. Çağatay, “Türkçede Çocuk Kavramı”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1977, Ankara 1978, s. 1-16. 43 KS, I, s. 82; KTTKS, s. 204. 44 TAD, s. 95. 45 KS, I, s. 83. 46 Türkiye’de hemen her yerde aynı manadadır. 47 KS, I, s. 83; KTS, s. 17; KTTKS, s. 204. 48 TAD, s. 95. 49 KS, I, s. 100; KTS, s. 31, 64. 50 TAD, s. 97. 51 KS, I, s. 124. 52 TAD, s. 99. 53 KS, I, s. 136. 54 TAD, s. 100. 55 KS, I, s. 138; A. İnan, Manas Destanı, İstanbul 1972, s. 263. 56 TAD, s. 100. 57 KS, I, s. 197; Ciyen, bk. A. İnan, “Kazak-Kırgızlarında Yeğenlik Hakkı”, Makaleler ve İncelemeler, s. 288-291. 58 TAD, s. 141; Cencer, Cençoro: Yeğen çocuğu, Yong Song Li, ayn. eser. s. 213. 59 KS, I, s. 201; KTLS, s. 982; KTS, s. 217; KTTKS, s. 223. 60 TAD, s. 141; Cenge, celpi: yengeler, Yong Song Li, aynı eser, s. 275. 61 KS, I, s. 205; KTLS, s. 986; KTS, s. 166; KTTKS, s. 224. 62 TAD, s. 141. 63 KTS, s. 33. Cete: ecdat, bk. KS, I, s. 204. 64 Türkiye’de her yerde aynı manada. 65 KS, I, s. 246. 66 TAD, s. 104. 67 KS, I, s. 257. 68 TAD, s. 104. 69 KS, I, s. 281. 70 TAD, s. 105. 71 KS, I, s. 310. 72 TAD, s. 108. 73 KS, I, s. 320; KTLS, s. 2; KTS, s. 83; KTTKS, s. 314. 74 TAD, s. 109. Daha bk. L. Rasonyi, “Kuman Özel Adları”, s. 103. 75 KS, I, s. 12. 76 TAD, s. 110. 77 KS, I, s. 329; KTLS, s. 804; KTS, s. 199; KTTKS, s. 315. 78 TAD, s. 111. 79 KS, I, s. 329. 80 TAD, s. 111. 81 KS, I, s. 336; KTLS, s. 218, 220, 490; KTS, s. 247. 82 TAD, s. 112. 83 KS, I, s. 367; KTS, s. 5. 84 TAD, s. 123. 85 KS, I, s. 369; KTLS, s. 440; KTS, s. 24, 62, 102. 86 TAD, s. 123. 87 KS, II, s. 409; KTS, s. 99. 88 TAD, s. 125. 89 TAD, s. 125. 90 KS, II, s. 409. 91 KS, II, s. 417; KTLS, s. 320 92 TAD, s. 125. 93 KS, II, s. 421. 94 TAD, s. 125. 95 KS, II, s. 421; KTLS, s. 456; KTS, s. 119; KTTKS, s. 237. 96 TAD, s. 126. 97 KS, II, s. 421; KTLS, s. 458. 98 TAD, s. 125. 99 KS, II, s. 434; KTLS, s. 262; KTS, s. 72. 100 TAD, s. 126; KTTKS, s. 242. 101 KS, II, s. 469; KTLS, s. 125. 102 Hemen her yerde aynı manada. 103 KS, II, s. 515; KTLS, s. 194; T. Gülensoy, “Altay Dillerindeki Akrabalık Adları”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1973-74, s. 299 vd. 104 TAD, s. 129. 105 KTS, s. 132. 106 TAD, s. 130. 107 KS, II, s. 607. 108 TAD, s. 134. 109 KS, II, s. 655; KTS, s. 126. 110 TAD, s. 136.
111 KTS, s. 199. 112 TAD, s. 136. 113 KS, II, s. 697; KTLS, s. 152; KTS, s. 46, 185. 114 TAD, s. 137. 115 KS, II, s. 717; N. Yıldız, Manas Destanı ve Kırgız Türkleri İle İlgili Tespit ve Tahliller, Ankara 1995, s. 919. 116 TAD, s. 137. 117 KS, II, s. 717; KTS, s. 16. Teyne: Anneanne, Yong-Song Li, aynı eser, s. 103. 118 TAD, s. 137. 119 TAD, s. 137. 120 KS, II, s. 758; KTS, s. 55. 121 TAD, s. 139. 122 KTLS, s. 234; KTS, s. 159; KTTKS, s. 294. Tukum-curat: akraba, Yong-Song Li, aynı eser, s. 53. 123 TAD, s. 139. 124 KS, II, s. 785; KTLS, s. 168; KTTKS, s. 299. 125 TAD, s. 140. 126 KS, II, s. 788; KTS, s. 162. Ül bk. KTLS, s. 656. 127 TAD, s. 132. 128 KTLS, s. 228; KTS, s. 64. 129 TAD, s. 132. 130 KTS, s. 8. 131 KS, I, s. 2. Abısın-acın: akrabaların hanımları, bk. Yong-Song Li, aynı eser, s. 304. 132 KTTKS, 193. 133 KS, I, s. 10; KTS, s. 3. 134 KS, I, s. 10; KTS, s. 5. Agayın-tugan: akraba, Yong-Song Li, aynı eser, s. 39, 53. 135 KS, I, s. 10; KTS, s. 5. 136 Yong-Song Li, aynı eser, s. 128. 137 KTS, s. 58. 138 KS, I, s. 36. 139 KTS, s. 229. 140 KS, I, s. 37. 141 KTLS, s. 228; KTS, s. 64. Evlatlık hk. bk. A. İnan, “Göçebe Türk Boylarında Evlatlık Müesseseleriyle İlgili Gelenekler”, Makaleler ve İncelemeler, Ankara 1987, s. 305-316. 142 KTLS, s. 200; KTS, s. 58; KTTKS, s. 200. 143 KS, I, s. 58; KTS, s. 16. 144 KS, I, s. 58. 145 KTLS, s. 792. 146 KTS, s. 159. 147 KTS, s. 84; KTTKS, s. 201. 148 KTS, s. 64. 149 KTS, s. 127. 150 KS, I, s. 66; KTLS, s. 310. Timur devrinde hanımlara verilen unvandır. Bk. L. Rasonyi, “Türklükte Kadın Adları”, Türk Dili Araştırma Yıllığı, 1983, s. 76. 151 KS, I, s. 76; KTLS, s. 42. 152 KTLS, s. 228; KTS, s. 64. 153 KTLS, s. 136; KTS, s. 42; KTTKS, s. 204. 154 KTS, s. 42. 155 KS, I, s. 82 156 KTTKS, s. 204. 157 C. Başdaş-A. Kutlu, Kırgız Türkçesi Grameri, Diyarbakır 2004, s. 235. 158 KTTKS, s. 207. 159 KS, I, s. 117; KTS, s. 42. 160 KS, II, s. 765; KTTKS, s. 210. 161 KS, I, s. 124; KTS, s. 126. 162 KS, I, s. 128. 163 KTS, s. 113, 115. 164 KS, I, s. 130; KTS, s. 168. 165 KS, I, s. 130; KTS, s. 113, 115. 166 KTTKS, s. 211. 167 KS, I, s. 136. 168 KS, I, s. 136. 169 KS, I, s. 165. 170 KTS, s. 247. 171 KS, I, s. 204. 172 KS, I, s. 205. 173 KS, I, s. 205. 174 KS, I, s. 205. 175 KS, I, s. 206; KTS, s. 62; KTTKS, s. 224. Tay cezde: Teyze kocası, Yong-Song Li, aynı eser, s. 270. 176 KS, I, s. 223. 177 KS, I, s. 230; KTLS, s. 224; KTS, s. 63, 115, 238, 247; KTTKS, s. 227. 178 KS, I, s. 235; KTLS, s. 194; KTTKS, s. 227. 179 KS, I, s. 242. 180 KS, I, s. 243. 181 KTS, s. 31. 182 KTLS, s. 90; KTS, s. 31, 47; KTTKS, s. 308. Kette çonata: Dedenin veya ninenin babası, Yong-Song Li, aynı eser, s. 96. 183 KTLS, s. 88; KTS, s. 16, 31, 160; KTTKS, s. 308. Kette çon ene: Dedenin veya ninenin annesi, Yong-Song Li, aynı eser, s. 105. 184 KS, I, s. 285. 185 KTLS, s. 2; KTS, s. 1 186 KTLS, s. 42; KTTKS, s. 314. 187 KS, I, s. 325. 188 KS, I, s. 332; KTLS, s. 20, 22; KTS, s. 8, 9, 229. 189 KS, I, s. 332; KTS, s. 9. 190 KS, I, s. 332. 191 KS, I, s. 332. 192 KS, I, s. 332. 193 KS, I, s. 332. 194 KTS, s. 166. 195 KS, I, s. 336. 196 KTS, s. 115; KTTKS, s. 316. 197 KTS, s. 64. 198 KTS, s. 64. 199 KTS, s. 24. 200 KS, I, s. 339. 201 KS, I, s. 367. 202 KS, I, s. 369; KTS, s. 115. 203 KS, II, s. 412; KTS, s. 99. 204 KS, II, s. 417. 205 KS, II, s. 421; KTLS, s. 456; KTTKS, s. 237. 206 KS, II, s. 421. 207 KS, II, s. 421. 208 KTS, s. 17. Kayın ece: aynı zamanda “görümce” manasına da gelmektedir. Bk. KTLS, s. 282; KTS, s. 77. 209 KTLS, s. 458; KTS, s. 119; KTTKS, s. 237. 210 KTLS, s. 456; KTTKS, s. 237. 211 KTLS, s. 282; KTS, s. 77; KTTKS, s. 237. 212 KS, II, s. 421. 213 KS, II, s. 423. 214 KS, II, s. 431. 215 KS, II, s. 434. 216 KS, II, s. 434. 217 KS, II, s. 436; KTLS, s. 490; KTS, s. 127. 218 KS, II, s. 437. 219 KS, II, s. 457. 220 KS, II, s. 467. 221 KS, II, s. 470. 222 KTTKS, s. 242 223 KS, II, s. 472. 224 KTLS, s. 200; KTS, s. 58; KTTKS, s. 243. 225 KS, II, s. 473. 226 KTLS, s. 6. 227 KS, II, s. 481; KTS, s. 160. 228 KS, II, s. 481. 229 KTTKS, s. 246. 230 KS, II, s. 498. 231 KS, II, s. 505. 232 KTS, s. 58. 233 KS, II, s. 506. 234 KS, II, s. 516; KTLS, s. 194 . 235 KS, II, s. 516. 236 KS, II, s. 516. 237 KTTKS, s. 250. 238 KS, II, s. 516. Kuda-mudalar: bütün dünürler, Yong-Song Li, aynı eser, s. 73. 239 KTTKS, s. 250. 240 KS, II, s. 525. 241 KS, II, s. 530. 242 KTS, s. 97; KTTKS, s. 252. 243 KS, II, s. 540; KTS, s. 132. 244 KS, II, s. 544; KTS, s. 247; KTTKS, s. 254 245 KTS, s. 81; KTTKS, s. 254. Daha bk. A. İnan, “Güvey”, Makaleler ve İncelemeler, Ankara 1987, s. 335-340. 246 KTTKS, s. 254. 247 KTS, s. 64. 248 KTS, s. 143. 249 KTS, s. 159. 250 KTTKS, s. 262; Yong-Song Li, aynı eser, s. 222. 251 KTTKS, s. 262. 252 KTTKS, s. 262. 253 KTS, s. 153; KTTKS, s. 262; H. Kasapoğlu Çengel, “Türkiye Türkçesi İle Kırgız Türkçesindeki Ortak Alınma Kelimeler”, Türk Dili, 521; Mayıs 1995, s. 477. 254 KS, II, s. 598. 255 KS, II, s. 605. 256 KS, II, s. 668. 257 Yong-Song Li, aynı eser, s. 217. 258 KS, II, s. 610. 259 KS, II, s. 614. 260 KS, II, s. 616. 261 KS, II, s. 168. 262 KS, II, s. 619. 263 KTTKS, s. 271. 264 KS, II, s. 632. 265 KS, II, s. 643. 266 KS, II, s. 644. 267 KS, II, s. 646. 268 KS, II, s. 646. 269 KTLS, s. 224. 270 KS, II, s. 664 vd. 271 KS, II, s. 665; KTS, s. 5. 272 KTLS, s. 976; KTS, s. 176, 238. 273 KS, II, s. 699. 274 KS, II, s. 714. 275 KS, II, s. 715. 276 KS, II, s. 716. 277 KTS, s. 31. Teyte: dede, Yong-Song Li, aynı eser, s. 93. 278 KTS, s. 217; KTTKS, s. 284. Karşılaştır, T. Tekin, “Amca ve Teyze Kelimeleri Hakkında”, s. 293 vd.; F. Rundgren, “Teyze und Cicä: Bemerkungen zu den türkischen Verwandtschafts-namen”, Oriens XV, 1962, s. 325-336. Daha bk. Yong-Song Li, aynı eser, s. 275. 279 KS, II, s. 720. 280 KTTKS, s. 288. 281 KS, II, s. 726. 282 Yong-Song Li, aynı eser, s. 223. 283 KS, II, s. 743. Daha bk. S. Çağatay, “Türkçe’de Kadın İçin Kullanılan Sözler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1962, s. 27. 284 KS, II, s. 751. 285 KTS, s. 64. 286 KS, II, s. 756. 287 KS, II, s. 756. 288 KS, II, s. 756. 289 KS, II, s. 758. 290 Yong-Song Li, aynı eser, s. 257. 291 KS, II, s. 759. 292 KTTKS, s. 295. 293 KTTKS, s. 295. 294 KS, II, s. 765. 295 KS, II, s. 765; KTS, s. 5; KTTKS, s. 295. 296 KS, II, s. 765; KTS, s. 5. 297 KTLS, s. 224 298 KTTKS, s. 297. 299 Yong-Song Li, aynı eser, s. 197. Daha bk. M. Duman, “Oğlan Kelimesi ve Gençlik Kavramı Üzerine”, Türkiyat Mecmuası, XX, 1997, s. 113-130. 300 KTS, s. 99. 301 KS, II, s. 785; KTS, s. 196. 302 KTTKS, s. 299. 303 KS, II, s. 788; KTS, s. 162; KTTKS, s. 300. 304 KTS, s. 64. 305 KTS, s. 168. 306 Yong-Song Li, aynı eser, s. 164. 307 KTLS, s. 228. 308 KS, II, s. 799; KTLS, s. 228; KTS, s. 64; KTTKS, s. 301. 309 KTTKS, s. 301. 310 KTTKS, s. 301. 311 KTS, s. 64. 312 KTS, s. 64. 313 KTTKS, s. 301. 314 KTS, s. 64; KTTKS, s. 301. 315 KTS, s. 64. 316 KS, II, s. 800. 317 KTS, s. 84. 318 Tafsilat için bk. A. Donuk, Türklerde Akrabalık Adları, İstanbul 1998, s. 79-144. 319 Bk. H.N. Orkun, Eski Türk Yazıtları, I-IV, İstanbul 1936-41, III, s. 53. 320 Bk. TAD, s. 133 vd. 321 “Kaşgarlı Mahmud’a Göre Akraba Adları”, Türk Dili, XXVII, 253, 1972, s. 23-26. 322 “Amca ve Teyze Kelimeleri Hakkında”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1960 323 Anadolu Ağızlarında Akrabalık Adları, İstanbul 1963-64. 324 “Altay Dillerindeki Akrabalık Adları Üzerine Notlar”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1973-74 325 Türk Dillerinde Akrabalık Adları, İstanbul 1999. Bu kitabın tanıtımı hakkında bk. S. Tülücü, “Türk Dillerinde Akrabalık Adları İsimli Kitap Üzerine”, Atatürk üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S 20, Erzurum 2002, s. 61-65. 326 “Türklerde Akrabalık Adları”, Tarih Boyunca Türklerde Ev ve Aile Semineri, İstanbul 2000. |