Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

Bölüm 10

Bölüm 9

Birinci sayfaya dön

KARAÇAY-MALKAR TÜRKLERİ 10

NKVD’nin bu kararnameleri üzerine 2 Kasım 1943 ve 8 Mart 1944 tarihlerinde sabaha karşı saat 06’da Karaçay-Malkarlılar sürgün edilmek için apar topar uyudukları yataklarından kaldırıldılar. Babaları, kocaları, oğulları, kardeşleri yani kısacası Karaçay-Malkarlı yetişkin erkeklerin büyük çoğunluğu cephede Sovyet ordusu saflarında Almanlara karşı savaşırlarken; tamamı yaşlılar ile kadın ve çocuklardan oluşan 63.323 Karaçaylı ve 37.713 Malkarlı tren istasyonlarına yığılarak hayvan vagonlarına dolduruldular. Nereye ve niçin götürüldüklerini bilmeyen bu çaresizler on üç gün boyunca aç ve susuz bir halde trenlerle Orta Asya’nın muhtelif bölgelerine dağıtıldılar.

Karaçay-Malkar Türkleri on dört yıl süren sürgün hayatlarında gerçekten de çok büyük acılar çekmişlerdir. Orta Asya’nın muhtelif yerlerinde çocuklar annelerinden, kadınlar kocalarından, yaşlılar evlatlarından ayrı ve dağınık bir şekilde ölüme terk edilmişlerdir. Bu şekilde açlık ve sefalet içerisinde hayat mücadelesi veren Karaçay-Malkar Türkleri sürgün hayatları boyunca nüfuslarının yarısını kaybetmişlerdir.

J. Stalin’in ölümünden sonra Sovyetler Birliği’nin başına geçen Kruşçev’in izni ve Sovyet Yüksek Şurası’nın kararıyla 1957 yılında Karaçay-Malkar Türkleri kendi yurtlarına dönmüşlerdir. Fakat Karaçay-Malkar Türklerine yapılan zulüm bununla da bitmemiş uzun yıllar boyunca güvenilmez halk veya vatan haini muamelesi görmüşlerdir. Hatta SSCB Parlamentosu yurtlarından zorla sürgün edilen halkların kanun dışı yollarla ve haksız yere sürgün edildikleri hususunda ve bu halkların iade-i itibarı konusundaki bildirisini ancak 14 Kasım 1989 tarihinde deklare etmiştir. Bunu müteakiben Rusya SSC Parlamentosu da sürgüne tabi tutulan halkların iade-i itibarı hakkındaki kanunu 16 Nisan-18 Ekim 1991 tarihinde kabul etmiştir.

Sürgünden hemen sonra Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi ve Kabardey-Balkar Özerk Cumhuriyeti lağvedilerek yerine Çerkes Özerk Bölgesi ve Kabardey Özerk Cumhuriyeti kurulmuştu. Karaçay-Malkar Türklerinin 1957 yılında tekrar yurtlarına dönmeleri üzerine Karaçay-Çerkes Ö.B. ve Kabardey-Balkar Ö.C. tekrar kurulmuştur. Bunun dışında bir de Karaçay-Çerkes Ö.B. 3 Temmuz 1991 tarihinde özerk cumhuriyet statüsüne yükseltilmiştir. Günümüzde Karaçay Türkleri Rusya Federasyonu’na bağlı Karaçay-Çerkes Özerk Cumhuriyetinde  ve Malkar Türkleri de yine Rusya Federasyonu’na bağlı Kabardey-Balkar Özerk Cumhuriyetinde yaşamaktadırlar.

ADİLHAN ADİLOĞLU

(Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi-Karaçay-Malkar, Cilt: 22, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2002, s. 13-45.) 

Bölüm 9  (önceki sayfa)

Birinci sayfaya dön

DİPNOTLAR

[1] Roux, 91:17

[2] Hacilayev, 70:6; Mokayev, 76:87

[3] Henze, 1985:3

[4] Mızılanı, 93/3:15; Miziyev, 94:23-24

[5] Tarhan, 79: 355-356

[6] Tarhan, 79:359

[7] Miziyev, 94:32, 95

[8] Tarhan, 79:359-361

[9] Alekseyeva, 93:5

[10] Grousset, 80:22

[11] Tarhan, 79:361-362

[12] Durmuş, 93:63; Lang, 97:65

[13] Tarhan, 79:365

[14] Kırzıoğlu, 53:66

[15] Şeşen, 85:30

[16] Ögel, 71:579

[17] Ögel, 71:376

[18] Tarhan, 79:358

[19] Durmuş, 93:41-43

[20] Herodotos, 91:196

[21] Durmuş, 93:151

[22] Durmuş:93:135

[23] Herodotos, 91:208

[24] Togan, 81:34

[25] Hacilayev, 70:125

[26] Herodotos, 91:208

[27] Mızıulu, 94/6:192-193

[28] Herodotos, 91:210

[29] Mızıulu, 93:35

[30] Mızılanı, 93/3:16

[31] Koşay, 56:4

[32] Eberhard, 96:70-71; Czegledy, 98:117

[33] Togan, 81:22-24, 149

[34] Kırzıoğlu, 53:27

[35] Ar, 44:515-566; Erzen, 86:15-16

[36] Simeonov, 79:54

[37] Gömeç, 97:31-32

[38] Momsen, 50:547

[39] Kurat, 72:108; Tekin, 87:1

[40] Kurat, 72:109; Kırzıoğlu, 72:80; Kırzıoğlu, 92:36

[41] Koşay, 32:2; Artamonov, 62:79

[42] Togan, 39:XXVIII; Kahovskiy, 65:225; Togan, 81:168-169

[43] Pigulevskaya, 41:3-9

[44] Patkanov, 83:21-32

[45] Kurat, 72:13

[46] Skryinskaya, 60:91; Nemeth, 96:7

[47] Nemeth, 96:42

[48] Kurat, 72:13; Grousset, 80:88; Kafesoğlu, 93:6, 69; Ahmetbeyoğlu, 95:7;

Nemeth, 96:8; Gumilev, 01:169

[49] Feher, 84:10-11; Czegledy, 98:22

[50] Baştav, 41:60-63

[51] Togan, 77.403; Tekin, 87:2

[52] Baştav, 41:68-72; Rasonyi, 93:77-78; Gumilev, 99:60-61

[53] Kurat, 72:24; Rasonyi, 93:77-78

[54] Kafesoğlu:93:150

[55] Togan, 81:171

[56] Lavrov, 78:21; Miziyev, 91:135

[57] Laypanov, 00:24-25

[58] Tekin, 87:1

[59] Gumilev, 01, 162

[60] Artamonov, 62:71

[61] Tekin, 87:2; Kurat, 93:782

[62] Tekin, 37:3

[63] Tekin, 87:3

[64] Artamonov, 62:162

[65] Tekin, 87:2-4; Kafesoğlu, 93:191-192; Ostrogorksky, 95:97

[66] Feher, 84:31; Kafesoğlu, 85:15-16; Kafesoğlu, 93:191; Ostrogorsky, 95:117

[67] Miller, 87:60

[68] Artamonov, 62:172

[69] Kırzıoğlu, 80:286

[70] Nurettinov, 91:XIV

[71] Togan, 39:202

[72] Mızıulu, 93:87

[73] Laypanlanı, 92:2

[74] Miller, 62:13

[75] Miller, 62:14

[76] Mızıulu, 94/4:39

[77] Mızıulu, 93:91-92; Miziyev, 94:58

[78] Bayçorov, 89:166-167

[79] Kobanlanı, 88:I; Miziyev, 94:58-59

[80] Bayçorov, 89:8-9, 20-24, 32-33, 310

[81] Bayçorov, 89:28, 277, 281

[82] Bayçorov, 89:90-91

[83] Kurat, 72:14-17

[84] Laypanlanı, 92:2

[85] Kurat, 72:110

[86] Biciyev, 83:4, 14-15

[87] Bayramkullanı, 82:241

[88] Laypanlanı, 92:2

[89] Togan, 81:422

[90] Ahmed, 98:61

[91] Şeşen, 85:203

[92] Mızıulu, 94/4:43

[93] Şeşen, 85:197

[94] Togan, 78:376

[95] Kuznetsov-Lebedinski, 01:31-32

[96] Lavrov, 78:21; Bayramkullanı, 82:245; Miziyev, 91:135

[97] Zekiev, 01:36-37

[98] Bayçoralanı, 89:4; Bayramuklanı, 96:2

[99] Şamanlanı, 92, 8

[100] Kobanlanı, 88:I

[101] Habiçev, 71:16

[102] Kurat, 72: 65-72, 98; Kafesoğlu, 93:177-178

[103] Kırzıoğlu, 92:8, 12, 20-21, 32-33, 82

[104] Kırzıoğlu, 92:11

[105] Kurat, 72:74; Kırzıoğlu, 92:112

[106] Kurat, 72:92-93; Yakubovskiy, 92:24-25

[107] Kırzıoğlu, 92:13

[108] Kurat, 72:132, Yakubovskiy, 92:30

[109] Kurat, 72:138-139; Şami, 87:196-199; Yücel, 89:30-32; Yakubovskiy,

92:177-180

[110] Mokayev, 76:88

[111] Lavrov, 78:21

[112] Tekelanı, 79:306-307; Bayramkullanı, 82:241

[113] Yakubovskiy, 92:13-14; Safran, 93:76-77

[114] Miziyev, 76:32-33

[115] Bayramkullanı, 88:6-16

[116] Kırzıoğlu, 93:77

[117] Aleynikov, 83:164-168; Tulçinskiy, 03:249; Akbayev vd., 65:29-33; Şamanlanı, 87:3-13; Aliyev, 91:49-51; Miziyev, 91:37; Curtubaylanı, 93:21-26; Laypanlanı, 98:2

[118] Otarov-Holayev, 69:65-71

[119] Miller-Kovalevskiy, 84:553-555; Şamanlanı, 87:42; Kudaşev, 91:156-157; Abayev, 92:7; Mızıulu, 94/4:45-46

[120] Tardy, 78:105; Bayçorov, 89:31-33

[121] Kırzıoğlu, 93:312, 441; Tavkul, 93:17

[122] Şamanlanı, 87:180-181

[123] Lavrov, 78:22; Alekseyeva, 93:46; Şamanlanı, 87:14; Mızıulu, 94/4:29

[124] Miziyev, 91:16

[125] Kırzıoğlu, 93:314; Tavkul, 93:17

[126] Aciyev, 82:6-7; Şami, 87:197

[127] Miziyev, 91:14-16; Miziyev, 94:13

[128] Kurat, 72:378

[129] Kırzıoğlu, 93:8

[130] Noghumuka, 74:116; Bayramkullanı, 88:6-13

[131] Lavrov, 78:21; Miziyev, 91:135

[132] Tardy, 78:105; Bayçorov, 89:31-33

[133] Şamanlanı, 87:180-181

[134] Şamanlanı, 87:16-17

[135] Şamanlanı, 87:174

[136] Şamanlanı, 87:41-56

[137] Lyulye, 98:37

[138] Şamanlanı, 87:67

[139] Şamanlanı, 92:8

[140] Tornau, 99:96

[141] Wagner, 99:128

[142] Şamanlanı, 87:76-82

[143] Şamanlanı, 87:91-93

[144] Şamanlanı, 87: 84-87

[145] Berje, 99:53-54

[146] Şamanlanı, 87:125-146

[147] Şamanlanı, 87:212

[148] Şamanlanı, 87:166-167

[149] Byhan, 36:240

[150] Saydam, 97:33-34

[151] Caferoğlu, 88:48-49

[152] Bala, 93/3:382; Saydam, 97:49

[153] Caferoğlu, 88:49; Bala, 93/6:220

[154] Laypanlanı-Dudalanı, 40:43-45; Kagıylanı, 88:279-304; Aliyev, 91:92-96; Borlaklanı, 01:2

[155] Şamanlanı, 87:101-123

[156] Aslanbek, 52:25

[157] Aslanbek, 52:30, Karça, 56:38; Hapayev, 92:4, 63

[158] Aslanbek, 52:32; Karça, 56:40

KAYNAKLAR

Abayev, Misost., Balkariya, Nalçik, 1992.

Aciyev, A.M., Nartskiy Prozaiçeskiy Folklor Kumıkov i Ego Mesto v Kavkazskoy Nartiade, Dagestanskaya Narodnaya Proza, Mohaçkala, 1982.

Ahmed, Cemal Reşid., Ataların Karşılaşması-Derbent ve Şervan Ülkesinde Kürtler ve Alanlar, Çeviren: Siraç Direk, Avesta Yayınları, İstanbul, 1998.

Ahmetbeyoğlu, Ali., Grek Seyyahı Priskos'a (V. Asır) Göre Avrupa Hunları, TDAV Yayınları, İstanbul, 1995.

Akbayev, M.O., Bayramukova, H.B., Kagiyeva, N.M., Karaçay Poeziyanı Antologiyası, Stavropol, 1965.

Alekseyeva, E.P., Karaçayevtsı i Balkartsı-Drevniy Narod Kavkaza, Moskova, 1993.

Aleynikov, M., Karaçayevskie Skazaniya, SMOMK, vıp. 3, otd. II, Tiflis, 1883.

Aliyev, Umar., Karaçay, Çerkessk, 1991.

Ar, Mustafa Selçuk., Çivi Yazılı Kaynaklara Göre Türkçe-Etice-Hurrice Arasındaki Bağlar, Belleten, VIII/32, Ankara, 1944.

Artamonov, M.İ., İstoriya Hazar, Leningrad, 1962.

Aslanbek, Mahmut., Karaçay ve Malkar Türklerinin Faciası, Çankaya Matbaası, Ankara, 1952.

Bala, Mirza., Çerkesler, İ.A., Cilt 3, İstanbul, 1993.

Bala, Mirza., Karaçay ve Balkarlar, İ.A., Cilt 6, İstanbul, 1993.

Baştav, Şerif., Sabir Türkleri, Belleten, V/17-18, Ankara, 1941.

Bayçorov, S.Y., Drevnie-Türkskie Pamyatniki Evropı, Stavropol, 1989.

Bayçoralanı, Soslanbek., Karaçay-Malkar Tilni Alan Tamırları, Karaçay Gazetesi, Çerkessk, 31.01.1989.

Bayramkullanı, Ahmat., Alanlanı Tillerini Üsünden İstoriya Dokümentle, Şorka, Çerkessk, 1982. (Bayramkulov, Ahmat., Alanların Dilleri Hakkında Tarihi Belgeler, Çeviren: Adilhan Appa, Kırım Dergisi, Sayı: 25, Ankara, 1998).

Bayramkullanı, Ahmat., İstoriyalı Haparla, Caşavnu Oyuvları, Çerkessk, 1988.

Bayramuklanı, Umar., Alanlanı Tuvdukları Kimledile, Karaçay Gazetesi, Çerkessk, 27.08.1996.

Berje, Adolf., Kafkasyalı Dağlı Kavimlerin Kısa Tasviri, Çeviren: Murat Papşu, Kafkas Derneği Yayınları, Ankara, 1999.

Biciyev, H.H., Humarinskoe Gorodisçe, Çerkessk, 1983.

Borlaklanı, Yusuf., Hasavka Uruş, Karaçay (Gazetesi), Çerkessk, 14.03.2001.

Byhan, Arthur., La Civilisation Caucassienne, Paris, 1936.

Caferoğlu, Ahmet., Türk Kavimleri, Enderun Kitabevi, 1988.

Curtubaylanı, Hıysa., Eski Cırla, Karaçay-Malkarnı Cır Haznasından, Nalçik, 1993.

Czegledy, Karoly., Bozkır Kavimlerinin Doğudan Batıya Göçleri, Çeviren: Erdal Çoban, Özne Yayınları, İstanbul, 1998.

Durmuş, İlhami., İskitler-Sakalar, TKAE Yayınları, Ankara, 1993.

Eberhard, W., Çin'in Şimal Komşuları, Çeviren: Nimet Uluğtuğ, TTK Yayınları Ankara, 1996.

Erzen, Afif., Doğu Anadolu ve Urartular/Eastern Anatolia and Urartians, TTK Yayınları, Ankara, 1986.

Feher, Geza., Bulgar Türkleri Tarihi, TTK Yayınları, Ankara, 1984.

Gömeç, Saadettin., Kök Türk Tarihi, Türksoy Yayınları, Ankara, 1997.

Grousset, Rene., Bozkır İmparatorluğu, Çeviren: Dr. M. Reşat Uzmen, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1993.

Gumilev, L.N., Eski Türkler, Çeviren: Ahsen Batur, Birleşik Yayıncılık, İstanbul, 1999.

Gumilev, L.N., Hazar Çevresinde Bin Yıl, Çeviren: Ahsen Batur, Birleşik Yayıncılık, İstanbul, 2001.

Habiçev, M.A., Karaçayevo-Balkarskoe İmennoe Slovoobrazovaniye, Çerkessk, 1971.

Hacilayev, H.M.İ., Oçerki Karaçayevo i Balkarskoy Leksikologii, Çerkessk, 1970.

Hapayev, S.A., Karaçayevo-Çerkesiya-Naş Kray Rodnoy, Çerkessk, 1992.

Henze, Paul B., Kafkaslarda Ateş ve Kılıç-19. Yüzyılda Kuzey Kafkasya Dağ Köylülerinin Direnişi, OTDÜ Yayını, 1985.

Herodotos., Herodot Tarihi, Çeviren: Müntekim Ökmen, Remzi Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1991.

Kafesoğlu, İbrahim., Bulgarların Kökeni, TKAE Yayınları, Ankara, 1985.

Kafesoğlu, İbrahim., Türk Milli Kültürü, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 1993.

Kaflı, Kadircan, Şimali Kafkasya, Vakıt Matbaası, 1942.

Kagıylanı, Nazifa., Teyri Carık, Çerkessk, 1988.

Kahovskiy, V.F., Proishojdeniye Çuvaşskogo Naroda, Çeboksarı, 1965.

Karça, Ramazan., Şimalî Kafkasya'da Tehcir ve Katliâm, Dergi, Sayı: 5, Münich, 1956.

Kırzıoğlu, M. Fahrettin., Kars Tarihi, I. Cilt, İstanbul, 1953.

Kırzıoğlu, M. Fahrettin., Dede-Korkut Oğuznameleri Coğrafyası ve Düşünceler, Birinci Milli Türkoloji Kongresi Tebliğleri, Kervan Yayınları, İstanbul, 1980.

Kırzıoğlu, M. Fahrettin., Dede-Korkut Oğuznamelerine Göre Kars'ın Anı (Arpaçayı boyu) ve Kağızman Kesimindeki Kamsarakan/Kalbaş Hanedanı, VII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, Cilt I, TTK Yayınları, Ankara, 1972

Kırzıoğlu, M. Fahrettin., Kıpçaklar, TTK Yayınları, Ankara, 1992.

Kırzıoğlu, M. Fahrettin., Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi, TTK Yayınları, Ankara, 1993.

Kobanlanı, Arsen., Bizni Ata-Babalarıbız-I, Karaçay Gazetesi, Çerkessk, 19.03.1988.

Koşay, Hamit Zübeyr., Bulgar Türklerinin Eski Tarihi, Başvekalet Müdevvenat Matbaası, 1932.

Koşay, Hamit Zübeyr., İdil-Ural Bölgesindeki Türklerin Menşei (Ethno-Genezisi), Dergi, Sayı: 4, 1956.

Kudaşev, V.N., İstoriçeskie Svedeniya o Kabardinskom Narode, Nalçik, 1991

Kurat, Akdes Nimet., IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, TTK Yayınları, Ankara, 1972.

Kurat, Akdes Nimet., Bulgar, İA, C.2, İstanbul, 1993.

Kuznetsov, Vladimir.,-Lebedinski, Yaroslav., Alanlar-Step Atlıları-Kafkas Beyleri, Çeviren: Demir Alp Serezli, Alan Kültür ve Yardım Vakfı Yayını, Öğün Matbaası, Ankara, 2001.

Lang, David Marshall., Gürcüler, Çeviren: Neşenur Domaniç, Ceylan Yayınları, İstanbul, 1997.

Lavrov, L.İ., Karaçayevtsı-İstoriko-Etnografiçeskiy Oçerk, Çerkessk, 1978.

Laypanlanı Hamit-Dudalanı Mahmut., Eski Karaçay Cırla, Mikoyan-Şahar, 1940.

Laypanlanı, Kaziy., Karaçaylıla Kimledile, Karaçay Gazetesi, Sayı: 131-132, 2. sayfalar, Çerkessk, 1992.

Laypanlanı, Kaziy., Eltarkaçha Ming Cıl, Karaçay Gazetesi, No: 49, Çerkessk, 1998.

Laypanov, K.T., Etnogenetiçeskie Vzaimosvyazi Karaçayevo-Balkartsev s Drugimi Narodami, Çerkessk, 2000.

Lyulye, Leonti., Çerkesya, Çeviren: Murat Papşu, Çiviyazıları, İstanbul. 1998.

Mızılanı, İsmail., Türk Halklanı Tarih em Kultura Tamırları, Mingitav, Sayı: 3, Nalçik, 1993.

Mızıulu, İsmail., Merkezi Gafgazın Etnik Tarihinin Köklerine Doğru, Çevirenler: Prof. Dr. Süleyman Eliyarlı, Doç. Dr. Mehman Abdulla, TDAV Yayınları, İstanbul, 1993 (Miziyev, İ.M., Şagi K İstokam Etniçeskoy İstorii Tsentralnogo Kavkaza, Nalçik, 1986).

Mızıulu, İsmail., Tarih Halknı Baylıgıdı, Mingitav Dergisi, Sayı: 4, Nalçik, 1994 (Mızıulu, İsmail., Tarih Halkın Zenginliğidir, Çeviren: Adilhan Appa, Bilig Dergisi, Sayı: 7, Ankara, 1998).

Mızıulu, İsmail., Skifla bla Karaçay-Malkarlıla, Mingitav, Sayı:6, Nalçik, 1994.

Miller, M., Balkar Türklerinin Asılları Meselesi Etrafında, Dergi, Sayı: 30, Münih, 1962.

Miller, V.F., Osetinskie Etüdı, Cilt-III, Moskova, 1887.

Miller, V.-Kovalevskiy, M., V Gorskih Obşçestvah Kabardı, Vestnik Evropı, Kn. IV, 1884.

Miziyev, İ.M., Turistskimi Tropami v Glub Vekov, Nalçik, 1976.

Miziyev, İ.M., Oçerki İstorii i Kulturı Balkarii i Karaçaya XIII-XVIII vv, Nalçik, 1991.

Miziyev, İ.M., İstoriya Karaçayevo-Balkarskogo Naroda s Drevneyşih Vremen Do Prisoedineniya k Rossi, Nalçik, 1994.

Mokayev, A., Malkarnı Çaşav Tarıhından, Şuyohluk, No: 3, Nalçik, 1976. (Mokayev, A., Malkar Halkının Tarihi, Çeviren: Adilhan Appa, TDAV Tarih Dergisi, Sayı: 173-174, İstanbul, 2001).

Momsen., T., Ueber den Chronographen von Jahre 354, Saechischen Geselshaft der Wissenschaften, I, Leipzig, 1850.

Nemeth, Gyula., Hunlar ve Tanrının Kırbacı Attila, Çeviren: Tarık Demirkan, YKY, İstanbul, 1996.

Noghumuka, Şora B., Çerkes Tarihi, Çeviren: Vasfi Güsar, Baha Matbaası, İstanbul, 1974.

Nurettinov, Ferhat A. (Ed.), Mikail Baştu İbn Şams Tebir'in Şan Kızı Destanı, Çeviren: Avidan Aydın, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1991.

Ostrogorsky, Georg., Bizans Devleti Tarihi, Çeviren: Fikret Işıltan, TTK Yayınları, Ankara, 1995.

Otarov, S.A.-Holayev, A.Z., Malkar Halk Cırla, Nalçik, 1969.

Ögel, Bahaeddin., Türk Mitolojisi, Cilt I., Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü Yayınları, TTK Basımevi, Ankara, 1971.

Patkanov, K., İz Novogo Spiska "Geografii" Pripisayvaemoy Moyseyu Horenskomu, Jurnal Ministerstva Narodnogo Prosveshteniya, CCXXVI, 1883.

Pigulevskaya, N.V., Siriyskie İstoçniki po İstorii Narodov SSSR, 1941.

Rasonyi, Laszlo., Tarihte Türklük, TKAE Yayınları, Ankara, 1993.

Roux, Jean-Paul., Türklerin Tarihi, Çeviren: Galip Üstün, Milliyet Yayınları, İstanbul, 1991.

Safran, Mustafa, Yaşadıkları Sahalarda Yazılan Lûgatlara Göre Kuman/Kıpçaklarda Siyasi, İktisadi, Sosyal ve Kültürel Yaşayış, TKAE Yayınları, Ankara, 1993.

Saydam, Abdullah., Kırım ve Kafkas Göçleri, TTK Yayınları, Ankara, 1997.

Simeonov, B., İstoçni İsvori za İstoriyata i Nazvaniyeto na Asparuhovite Bulgari Vekove VIII, 1979.

Skryinskaya, E.Ç., Yordan-O Proishojdenii i Deyaniyah Getov, Moskova, 1960.

Şamanlanı, İbrahim., Koban Başında-Tarih Haparla, Çerkessk, 1987.

Şamanlanı, İbrahim., Colovçunu Haparı, Karaçay (Gazetesi), 8. Sayfa, Çerkessk, 01.05.1992.

Şami, Nizamüddin., Zafername, Çeviren: Necati Lugal, TTK Yayınları, Ankara, 1987.

Şeşen, Ramazan, İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, TKAE Yayınları, Ankara, 1985.

Tarhan, Taner M., Eskiçağda Kimmerler Problemi, VIII. Türk Tarihi Kongresi Bildirileri, I. Cilt, TTK Yayınları, 1979.

Tardy, Lajos., The Caucasian Peoples and Their Neigbours in 1404, Acta Orientalia, Tom: 32, Budapest, 1978.

Tavkul, Ufuk., Kafkasya Dağlılarında Hayat ve Kültür, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1993.

Tekelanı, German., Bügüngü Karaçay-Çerkesiyanı Cerinde Burungu Kıpçak Belgile, Tıngısız Cürekle, Çerkessk, 1979.

Tekin, Talat., Tuna Bulgarları ve Dilleri, TDK Yayınları, Ankara, 1987.

Togan, Zeki Velidi., Ibn Fadlan's Reisebericht, Leipzig, 1939.

Togan, Zeki Velidi., Hazar, İ.A., Cilt V/I, İstanbul, 1977.

Togan, Zeki Velidi., Alan, İ.A., Cilt I, İstanbul,  1978.

Togan, Zeki Velidi., Umumi Türk Tarihine Giriş, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1981.

Tornau, Feodor F., Bir Rus Subayının Kafkasya Anıları, Çeviren: Keriman Vurdem, Kafkas Derneği Yayınları, Ankara, 1999.

Tulçinskiy, N.P., Poemı, Legendı, Pesni, Skazki i Poslovitsı Gorskih Tatar Nalçikskogo Okruga Terkskoy Oblasti, Terskiy Sbornik-Literaturno-Nauçnoe Prilojenie k Terskomu Kalendaryu, vıp. IV, Vladikavkaz, 1903.

Wagner, Moritz., Kafkas-Rus Savaşında Çerkesler-Çeçenler-Kazaklar ve Gürcüler, Çeviren: Sedat Özden, Kayıhan Yayınları, İstanbul 1999.

Yakubovskiy, A.Yu., Altın Ordu ve Çöküşü, Çeviren. Hasan Eren, TTK Yayınları, Ankara, 1992.

Yücel, Yaşar., Timur'un Ortadoğu-Anadolu Seferleri ve Sonuçları, TTK Yayınları, Ankara, 1989.

Zekiev, Mirfatih., İdil Tatarları, Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi-17, Tatar Edebiyatı-I, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2001.