Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

Közgü veya gözgü sözcüklerinin anlamı ne olabilir?

“Eski Osmanlı kitaplarında görülen, gözgü ve gözüngü sözleri, Orta Asya’daki eski Türkler’in közgü ve közüngü sözlerinden başka bir şey değildi. Türkler daha Anadolu’ya gelmeden önce, bu sözleri söylüyordu.

Batı Türkleri ayna için yaygın olarak közgü veya gözgü diyordu. Sözümüze Yunus Emre’nin şu güzel şiiri ile başlayalım:

‘Dost sureti gözgü –durur, bakan kendi yüzün görür,

Gelsin o kendisüz gelen ben razımı ana derem.’

Sözü uzatmayalım, Eski Anadolu kitaplarında, gözgü sözü çok geçer. Anadolu’da Türk kültürünün gelişmesinde mühim bir rol oynamış olan Harezmşahlar Türk kültür çevresinde de, aynaya közgü deniliyordu. Zamahşari’de, ‘açtı közgüyi’ gibi, bazı Türkçe sözler görebiliyoruz. Yine aynı kaynağa göre ise, Batıya kaymış olan Moğol kesimleri de, Türkler’in  közgü sözlerini almış ve kullanır olmuşlardı. Orta Avrupa’daki Kuman Türkleri de aynaya, yine küzgü diyordu.

Aynaya közgü deme geleneği, eski Anadolu ile yakın bağları bulunan, Mısır’daki Memlûk devletinde de sürüyordu. Aynı kültür çevresinde yazılmış olan Abu Hayyan’ın Türkçe sözlüğünde, ayna karşılığı olarak köznü sözü yazılmıştı. Fakat eski Mısır’da yazılmış olan bu sözlüklerin, türlü Türk çevrelerinden tesir aldıkları düşünülürse, bu söyleniş de normal görülmelidir.

Osmanlı Türkleri, çok eski bir karakter taşıyan ‘gözüngü’ deyişini de saklamış ve söylemişlerdi. Eski Türkler’in közüngü sözü, yalnızca eski Uygur yazıları ile Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud’un kitabında geçiyordu. Bu da eski Anadolu kültürünün, ne kadar köklü bir Türk hususiyetini taşıdığını göstermektedir.”

(Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, cilt 5, s.321)