H’yunğ-nu kavimlerinden Ba-h’i-miler kimdir, nerede yaşar?

“Y : Uygurlar’ın cenubu şarkîsinde yaşarlar. Şimal Denizi’nin cenubundadırlar.

K : Kabile reisleri vardır. Avla geçinirler; geyikleri kovalamak için ağaçtan kayak yaparlar. Kayakları kalkana benzer, ön tarafı yukarıya kıvrık, alt tarafına kayıp devrilmeye mâni olmak için at derisi konmuştur; kundura gibi ayağa giyilir. Geyik koşmasından daha süratle dağdan aşağı kayarlar. Düzlüklerde değneklerin yardımıyla ilerlerler. Evleri kayın ağacı kabuğundandır; erkeklerin başlıkları da kabuktandır. Saçları kısa kesilir.

M : Sui zamanından beri.

D : Bunlara Bi-li de denir. Orhon yazıtlarındaki, Basmıllar olacaklar. Ba-h’i-miler hakkında olduğu gibi kaynaklar Bo-malar hakkında da aynı bilgiyi veriyor. Bunlara aynı zamanda Bi-tsı da denilirdi; bunlar da Bi-li’ye benzeyebilirler (yazı hatası) (bakınız: Chavannes, Documents S.29, Tanğ-şu 217 b’den).

Bo-ma’nın manası ‘lekeli atlar’dır. Ve Tanğ-şu, bu Bo-malar kabilesine O-lo-cı adı da verilebileceğini söyler. Fakat lekeli manasına gelen O-lo-cı Türkçe ‘alaca’ kelimesinin transkripsiyonudur. Bo-malar hakkında derler ki, bunlar göçebe imiş, Tu-cüe’nin şimalinde, yani daima kar bulunan bir memlekette otururlarmış. Bunlarda lekeli (yani alacalı) atlar vardır, fakat ata binmezler. Bunlar kımız içerler...

Türkçe bir kabile ve yer adı olan Alaca’nın, Baykal Gölü’nün cenubunda yaşamış olan bu eski kabileden iştikak (bir kökten gelen kelimelerin birbiriyle olan ilgileri, etimojik olarak  ilim, malumat, ta’lim, ma’lûm,^* b.n.) ettirilmesi mümkündür. Bu kelime ile Ho-lan kelimesi (belki de Ho-lay kelimesi) mukayese edilmelidir; bu ad, şimalî To-balar’a mensup bir kabilenin adıdır ve herhalde daha eski zamanda H’yen-bi kabilelerinden biri idi. Ho-lan kabilesi M.S. 4.asırda birkaç defa zikredilir.

Bunlar, Gan-şu’da bugünkü Ning-h’ya’nın yakınında otururlar; burada bir dağa bunların adı konmuştur. Ho-lan-şan’ın adı bugün Alaşan olup Ho-lan da ‘Alaca’nın transkripsiyonundan başka bir şey değildir.

Bunlara yakın akraba olan Ho-lay H’yunğ-nular’ın eski bir kabilesidir; bunlar, sonraları bir To-ba kabilesi olmuşlardır. Ho-lanlar’ın Türk olduklarını, yahut da H’yen-biler’den geldiklerine göre daha ziyade proto-Moğol mu olduklarını katî olarak ileri sürmeye cesaret edemem. Fakat benekli at efsanesinin Cingiz efsanesinde de yeri vardır. Belki bunlar arasında bir ilgi var.

Y : Boyun yayıldığı yahut sâkin olduğu yer hakkındaki kaynaklar

K : Kültür hakkındaki kaynaklar

B : Belki kısa olarak başka kaynaklara işaret, hususi Avrupalı eserler veya daha ehemmiyetsiz olan kaynak rivayetleri ilavesi

M : Bir boyun başlangıcının kaynaklarda ilk ve takribî olarak tespiti

D : Tenkit mahiyetinde düşünceler.

*Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat.

(W.Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, S.66)