H’yunğ-nu kavimlerinden Hui-holar kimdir, nerede yaşar?

“Y : ......

K : Bunlar Uygurlar’dır ve Tölösler’in bir boyu yahut Veğ zamanındaki (385-549) Gav-çığlar’dır. H’yung-nular’ın muakkibidirler (takipçisi, b.n.). Göçebe hayatı yaşarlar. İlk zamanlarda devlet teşkilâtı yoktu. İyi binici ve nişancıdırlar.

Çapulculuk yaparlar. Maniheizm’e geçtikten sonra artık et yemezler, kımız içmezler. Saçlarını tepeden örer, kısa sakal bırakırlar. Yuğda yüzlerini parçalarlar. Hami’deki Uygurlar haraç olarak deve ve at getirirlerdi.

Tanğ zamanında resmî işler için hususî bir nevî yazı kağıdı vardı.

M : Altı devlet zamanından beri (419-580).

D : Çyen-çanğ dağlarında (cenubî garbî Sı-çuan) dağılmış, Hui-holar Minğ zamanında mevcut idiler. Bundan belki yalnız orada yaşayan Müslümanlar düşünülmüştür. Hui-holar To-ba zamanında To-balar’ın bir kabilesi olarak zikredilmişlerdir.

Çi-danlar’ın devrinde (907-1211) Uygurlar bunların yarım müttefiki olarak görünmektedir. Ekseri araştırıcılar daha muahhar metinlerde zikri geçen Veğ-vırğ’ların Hui-holar’la aynı oldukları fikrindedirler. Bu bana doğru görünmüyor.

Co-gıng-lu açıkça der ki, Moğollar zamanında Hui-holar’ın kralı, Veğ-vu’lar’ın klanlarından gelmedir. Buna nazaran, Veğ-vular yahut Veğ-vu-ırğ’lar Uygurlar’ın bir kabilesinden başka bir şey değildir.

Veğ-vu-ırğ H’in-Yüan-şı’da zikrolunur. Bir zamanlar bunlardan bir adam Hanğ-cov şehrinin civarında yaşıyordu. Moğollar zamanında şarkılı bir oyun vardı, bunun adı ‘Veğ-vu-ırğ eski vatanının hasretini çekiyor’ idi.

Veğ-vu-ırğlar’ın menşe masalları Uygurlarınkinden tamamen başkadır. Selenga civarında bir ağaçta bir budak peyda olmuş, bundan beş erkek çocuk çıkmış. Bunların en küçüğü Bu-ci adlı han olmuş. 20’den fazla haleften sonra Yü-lun-di-cin adlı han gelmiştir.

Bu han, Tanğ devrinde Çinliler’le savaşmış ve kendisine prenses Cin-lyen (altın lotusu) zevce olarak verilmiştir. Bunun oğlu Go-li-di-cin gene Ho-lin dağında yaşamaktadır; o dağ ki klan oradan neşet etmiştir.”

Y : Boyun yayıldığı yahut sâkin olduğu yer hakkındaki kaynaklar

K : Kültür hakkındaki kaynaklar

B : Belki kısa olarak başka kaynaklara işaret, hususi Avrupalı eserler veya daha ehemmiyetsiz olan kaynak rivayetleri ilavesi

M : Bir boyun başlangıcının kaynaklarda ilk ve takribî olarak tespiti

D : Tenkit mahiyetinde düşünceler.

(W.Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, S.74)