|
|
|
|
Tu-kiuler Budist miydi? “İlk bakışta Budist bir metin sanılabilir.
Okunabildiği kadarıyla buradaki anlatı, Budizm inancının kabul edilmesiyle
ilgili olarak tanrıların yaptığı bir sorgulamadan ibarettir, burada Budist
Bumin Kağan’ın ruhunun çağrılışı, bu hükümdarın verdiği emirle
yeni bir büyük samga kurulması, Tu-kiuler’in bu dine sağladığı
‘yararlar’ anlatılır. 6.yüzyılda Türkler’in Budist
olduklarını çok önceden biliyorduk; bu şaşırtıcı bir bilgi değil, çünkü
Çinliler 556 ve 572 arasında Şang’an’da (Xian) Türkler için bir tapınak
inşa ettirmişlerdir. Ama ölümünden sonra bir anda Bumin
Kağan’ı Budist yapmak başka bir konudur. ‘Yararlar’a gelince kuşkusuz
Türk ve Moğol prenslerinin daha sonraki zamanlarda da örneklerini gösterecekleri,her
zamanki ‘hoşgörülerinden’, ‘vergi ve angaryalardan Budistler’i muaf
tutmalarından söz edilmektedir. Türkler’in Budistliği Bugut yazıtlarının
doğrulamak istediği bir söylencedir. Fakat bu yazıtlar ne kompozisyonlarıyla
ne üsluplarıyla ne de cümle kuruluşlarıyla Budist bir metnin özelliklerini
taşımaktadır; ne de sonraki yüzyıllarda Uygur Türkleri’nin yazacağı anıtların
üslubuna yaklaşmaktadır. Söz dağarcığı çok açık biçimde
Mazdeist söz dağarcığıdır; bu da, boş gürültü koparan çeşitli
bildirgelerden ve kanıt metinlerinden çok daha açık biçimde, eğer Tu-kiuler
bir dinin etkisi altında kaldıysa bunun Mazdeizm olması gerektiğini ortaya
koyar. Fakat bu son sav yine de kuşku götürür.” (Roux, Orta Asya, S.133)
|