|
|
|
|
W.Radloff “demir halk” iddiasına
neden inanmıyor? Çinliler’in verdiği malumata göre
bu Aşinler ancak 439’da Altay’a yerleşmişler ve güney vadilerinde Juan-juanlar
için demir istihsal etmişlerdir. (Fikrimce, Altaylar’ın yerli ahalisinden
olup eskiden beri burada maden çıkarmak ve işlemekle meşgul olan halkın bir
kısmı onlara tâbi olarak, onlar için bu işi yapmış olmalıdırlar, çünkü
bir Türk yani göçebe kabilenin bu gibi mesleklerle meşgul olduğunu ve sonra
tekrar göçebe hayata döndüğünü kabul etmek zordur.) Fakat Aşinlerin kuvveti o kadar büyüktü
ki, Çinliler 535 yılında onların hükümdarı Tumın’a bir elçi göndermek
lüzumunu hissetmişlerdir. Ertesi yıl, Te-le (Uygur)lar Juan-juanlar’la savaşırken,
Tu-mın güneyden geçen Uygurlar üzerine ordusu ile saldırarak, 50 bin
yurttan ibaret bir Uygur oymağını kendisine tâbi kılmıştır. Bu suretle kuvveti arttıktan sonra
kendisini Juan-juanlar’a denk sayarak, bir evlenme yoluyla Juan-juan hükümdarına
bağlanmak istemiş ve bir elçi gönderip onun kızına talip olmuştur. Fakat Çin yıllıklarında zikredildiğine
göre Juan-juan hükümdarı buna
çok kızmış ve Tu-mın’ın elçisini: Benim demircim olan sen, nasıl bana
böyle bir teklifte bulunmaya cesaret ediyorsun, diye tahkir sözleriyle geri göndermiştir.
Tu-mın, elçileri öldürerek Çin ile akrabalık kurmuştur. Bunun üzerine 552’de ordusunu Juan-juanlar’ın
üzerine göndermiş ve onları büsbütün yenerek devletlerini kendisine tâbi
kılmıştır. Bundan sonra o ili-han unvanını almış ve 745 yılına kadar
devam eden doğu Tu-kiu devletini kurmuştur ki, Çin haberlerine göre bu zaman
esnasında, onlarla da münasebette bulunmuş olan 21 hükümdar gelmiştir.” (W.Radloff, Sibirya’dan 1.Cilt, S.123) |