Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

İkinci Göktürk Devleti ne zaman doğdu?

"Orhun abidelerinden elde edilen bilgi, devrin diğer kaynakları ile de takviye edildiği zaman Göktürk tarihinin iki büyük devreye ayrıldığı görülür.

İlk devre, Türk kağanlığının kuruluşu ile başlamakta ve imparatorluğun doğu ve batı olarak ikiye ayrılmasından sonra 630 tarihinde doğu 659 tarihinde batı kağanlığının Çin’in hakimiyeti altına girmesiyle, 680-682’ye kadar sürmektedir. İkinci devre ise, Göktürk Kağanlığı’nın 680-682 yıllarında Çin’in esaretinden kurtulması ile başlar ve 744-745 yıllarına kadar sürer.

Bu ikinci devre, Tonyukuk, Bilge Kağan ve Kül Tigin abidelerinden öğrenildiğine göre şöyle cereyan etmiştir:

Tonyukuk, 682 ayaklanmasından önce Çin’de doğmuştur. Tonyukuk’un doğduğu tarihlerde Türk Milleti Çin’in esareti altındadır. Çin kaynaklarına ve Tonyukuk abidesine göre, Türk Milleti Çin’den bir kağan seçemeden ayrılmış ve kağanını sonra seçmiştir.

Türkler’in Çin esareti altından kurtulması çok kanlı olmuş, Türk Milleti Çin tarafından imha edilmek istenmiştir.

Ormana, dağa kaçabilenleri biraraya gelerek ancak 700 kişi kadar bir topluluk meydana getirebilmişlerdir. Üçte ikisi atlı, üçte biri yaya olan bu topluluk kendisine İlteriş’i kağan seçmiştir.

(S.80.. Tonyukuk abidesinin birinci taşının batı yüzündeki satırlarda... Türk milletinin Çin hakimiyeti altında kaldığı, (Çin hakimiyeti altından kaçıp) dağda ve ormanda (saklanarak) kalanların, biraraya gelerek yedi yüz kişi olduğu, iki bölümü atlı bir bölümü yaya olan bu yedi yüz kişiyi idare eden büyüklerinin ‘Şad’ ünvanını taşıdığı hususları anlatılmaktadır. Şad ünvanını taşıyan bu şahbın adı, Çin kaynaklarında Ku-to-lu şeklinde geçmektedir. Çin kaynaklarındaki bu şeklin Türkçesi’nin kutluğ ‘kutlu7 kelimesi olduğu açıktır. 682 yılındaki bu istiklale kavuşma neticesinde, yedi yüz kişiyi idare eden ve kalıtım yoluyla todun çor ünvanına sahip olan Kutluğ Şad, Kutluğ Kağan ünvanını alarak, kağanlık tahtına oturmuştur.)

İlteriş, ‘halkı kabileleri toplayan, biraraya getiren’ demektir. İlteriş, Çin kaynaklarında Kutulu=Gudulu adı ile geçer.

Bu Çince kelime Türkçe’deki Kutlug=Kutluk kelimesinden başka bir kelime olmasa gerektir.

Ama Göktürk abidelerinde İlteriş Kağan’ın adı Kutluk şeklinde geçmez. İlteriş’in yardımcısı ve askerlerinin komutanı ise Tonyukuk olmuştur. Bilge Tonyukuk (Bilgili Tonyukuk, Hakim Tonyukuk, Müşavir Tonyukuk) demek olup, Bilge kelimesi Tonyukuk’un adı değil sıfatıdır.”

(Osman Fikri Sertkaya, Göktürk Tarihi’nin Meseleleri, S.11)