Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

Tohsılar kimdir?

“Hududu’l-alem’de Tohsılar’ın yurtlarının doğusunda Çigil, güneyinde Karluk yurdu ve Karluk ülkesinin dağlık bölgeleri, batısında Kırgızlar’dan bir topluluk, kuzeyinde yine Çigiller vardır.

Bu yöre Çigiller’inkinden çok daha zengindir. Oradan misk ve türlü kürkler elde edilir. Tohsılar’ın servetleri at, koyun, kürk, alaçık ve çadırdır. Onlar kış ve yaz otlaklarda ve çayırlarda dolaşırlar.

Lazne ve Ferahiyye : Tohsılar’dan iki oymaktır. Bunlardan her biri küçük bir yörede oturur. İki köy bunların adları ile anılır.

Suyab : Bu, büyük bir köydür. Bu köyden yirmi bin kişi çıkar.

Bigliliğ : Buraya Sogdca S.m.t.na denir. Hakimi Yınal Beg Tigin (?) ünvanını taşır. Yinal Beg Tigin’in üç bin askeri vardır.

Orkes (?) : Burası Tohsılar’ın iki köyü arasında bulunur. Orkes’te (?) az insan yaşar. Fakat verimli yerdir ve halkı da zengindir.

Hududu’l-alem’de verilen şu bilgilerden Tohsılar’ın aşağı Çu’nun sol yakasına düşen yörede yaşadıkları anlaşılıyor. Kaşgarlı Mahmud Tohsılar’ın Kuyaş’da oturduklarını ve onlara Tohsı-Çigil dahi denildiğini yazıyor.

Kuyaş’ın yeri henüz kesin olarak tayin edilmemiş olup, İli vadisinde bulunduğu sanılmaktadır. Kaşgarlı Tohsılar’ın aşağı Çu boylarında yaşadıklarından söz etmiyor. Bu husus 11. yüzyılın ortalarında Çu boylarındaki Tohsılar’ın yerleşik hayata geçmiş olmaları ile izah edilebilir.

Esasen 11. yüzyıldan itibaren Kaşgarlı’dan başka hiçbir çağdaş kaynak da  (yani müşahadeleri 11. yüzyıl ile ondan sonraki zamanlara ait olan eserlerde) Tohsılar’ın adı geçmez.

(Faruk Sümer, Eski Türklerde Şehircilik, S.71)