Fasl-i hamis fil-a‘şar fil-hınta ve şa‘ir

“Bugdaydan ve arpadan ve tarıdan ve aleften ve mılastan ve çavdardan ve sa’ir hasıldan öşr ile salariyye alınur sekiz kileden her müdde iki buçuk kile alur ve salariyye alındıktan sonra sipahi ve eger ‘amıl yemlik diyü nesne almayalar zira salariyye yemlik mukabelesindedir ve bakı hububatdan nohud ve mercimek ve bakla ve penbe ve keten bunlardan onda bir öşr alınur salarlık alınmaz ve lakin keten tohumundan öşr alınmaz keteninden alınur zira re‘aya keten sipahiye yumşadı virmek hidmet degildir keten tohumunun öşür mukabelesinde re‘aya keten sipahiye virürler ve kenvirin on demedde bir demeddir ‘öşr alınur ve kuru üzümde ve igdede onda bir ‘öşr alınur ve pekmezden on beşden bir ‘öşr alınur zira ki anun harcı vardır ve göfter de on dördünde bir alınur zira odunu ve nişastası harcı vardır ve agacda biten fevakihde vakti gelince emın ve mutemed kişiler üzerine varub kıymete tutub ‘öşrün alalar ve bag ve bagce arasında ot bitüb satılur olsa on akcede bir akce alına ve harımlerde ve hadaıklarda vakı olan sebzeden ve otdan ‘öşr alalar ve za‘ferandan ve gülden öşr alına salarlık alınmaya ve bagdan ve bagçeden ‘öşr alınmak şer‘e muvafıktır amma re‘ayaya muzayaka olmasın diyü ‘öşr mikdarın bedel ta’yın olunub harac i‘tibar olunmuştur ki bag dönümiyle her dönümden ba‘zı vilayetde beşer akçe ve ba‘zı vilayetde on akçe ve bazı vilayetde üç akçe alınur gelmiştir ve hadaıkden ve harımden ‘öşrlerine göre resm alınur hasıl baglanmıştır.

Ve dahı arazı-i vakıfdan ve emırane yerden sipahi tapuya virse bag itmek içün ve dahı kimesne anı bagçe eylese eger agacları birbirine yakın olub arası zira‘ata kabil olursa meyvenin ‘öşrün vireler ve eger bagçe hükmünde olursa müddeti az ve çok olsun sipahı ben bunu çiftlige zamm iderin agaclarını kat‘it demek caiz degildir ya icara vaz‘itmek gerek ‘öşr bedeli ve yahud meyvesinin ‘öşrün almak gerekdir ve vakfa enfa kankısı ise anun ile amel oluna ba‘dehu üzerine zaman geçmek ile agacları kalsa sipahi bozub yine çiftlige zamm idemez meger ki sahibi icarasın vermege kadir olmayub feragat ide sipahi ol vakıt dilerse yine bagçe itmek içün bir kimesneye vire dilerse zira‘at idüb ekin ekmege vire ve-l-hasıl kankı enfa‘ olursa anı ide ve kadımi koz agacları ki re‘ayanın çiftligi içinde olmasa niza‘yok sahib-i tımarındır ve şol koz agacları ki re‘ayanın bagçesi ve işlemesi ola yahud çiftligi içinde ola veya atasının ve dedesinin işlemesi onlardan heman ‘öşr alına ve şol kafiri koz agacları ki re‘ayasının çiftliginden ve yahud hududunda ola dahı ekinine ziyan ola ve ra‘iyyet anı zabt idüb hasıl eyleye sipahiye iki üleşeler ve taglarda ve yahud sahralarda bitmiş ola hüdayı kestane agacları beglik olur sipahinindir haricden kimesne dahl itmeye.

Ve dahi taglarda ve ormanlarda hüdayi biten agacları bir kimesne sipahi ma‘rifetiyle işlese ol işleyenün olur meyvesini ol kişi devşirür’öşrün vire ve dahi tagda ve ormanda hüdayi bitmiş agacları kim işlenmemiş ola anlar odun ve ot ve kamış gibi mubah-ül-aşil kim tutarsa anundur ‘öşr dahi lazım olmaz meger koruyup zabt oluna ol vaktin kimin teserrufunda olursa ol devşire ana gayriyle dahl itmeye.

Ve dahi ortakcı kayd olunan kimesnelere beglikten tohum virile hasılın münaşafa ideler ve ortakcılar nısf-i hasılını beglige virdügi sebebden bi-l-külliye ‘avarız-i divaniyeden mu‘aflardır anları kazılar ‘avarıza katmazlar.

Ve dahi re‘ayadan tekrar öşr şol kimesnelerden alınur ki sipahinin çiftligini terk idib ahar sipahi yerini zira‘at ideler anın gibilerden zecren ‘öşrünü sahib-i arz aldıklarından sonra bir ‘öşr dahi kendü sipahisi ala ve eger üzerine yazılan yerini bi-t-tamam eküb hakkından geldükten sonra ahar yeri zira‘at itmekle tekrar ‘öşr almak hayftır.

Ve dahi sipahinin gallesi enbarına ve hisar erinin kal‘asına iletmek re‘ayanın üzerindedir amma bir günlükden ziyade olsa defa‘an li-l-harc teklif olunmaya ve şol çayırlar ki her yıl korunub çayır ola gelmiştir anın gibiden re‘aya tasarrufında olandan ‘öşr lazımdır sipahiye ‘öşr vireler ve dahi ra‘iyyet yazuldugu yerde bag dikse ‘öşrünü sahib-i arza virüb salarlık kendü sipahisine vire ve bir ra‘iyyet ki ahar sipahinin ra‘iyyetnden bag alsa ‘öşrünü ve salarlıgın ol yerin sipahisine vire.”

(1.Selim Kanunnameleri, Tirana ve Leningrad nüshaları, 1512-1520, TTK yayınları, 1995)