|
|
Yeryüzündeki yanardağlar Yerin altında, 30-90 kilometre arasında değişen bir derinlikte, çok yüksek sıcaklıklarda (1000 Santigrad dereceden fazla) taşınan kayalar erir, su buharı ve gaz yüklü sıvı haldeki kaya oyuklarını oluştururlar. Çok koyu kıvamdaki bu kayalar "mağma"yı meydana getirir. Katı kütlelerle kuşatılmış, sıkıştırılmış olan mağma, basınç altında, en küçük bir fırsatta sızıntı yapar, deprem sırasında ortaya çıkan bir çatlak, yeryüzü kabuğundaki bir kırık ona baca yolu işlevini görür. Kırmızı, turuncu renkli, akışkan ya da yapışkan özellikli lav (dışarı fırlatılıp atılan mağma) kraterden taşar. Geçip giderken söküp aldığı bütün o kalıntılarla gittikçe büyüyen lav, birçok püskürtmenin ardından, koni biçiminde bir yapı oluşturur: Buna da volkanik dağ denir. Gazlar, sızarken, bazen çok çabuk soğuyan sonra da süngertaşına dönüşen köpük dolu süngersi bir madde çıkarırlar. 600'ü aktif, yüz kadarı uykuda olmak üzere yaklaşık 10 bin yanardağ vardır. En çok yanardağ Pasifik Okyanusu'nda olup, sınırsız bir halka biçiminde kuşatır: Buna "ateş çemberi" de denir. En yüksek olanları Hawaii Adaları'ndadır (4000 metre yükseklik, deniz seviyesinin altında 5000 metre, böylece 9000 metreye ulaşır.) Yanardağların biçimi püskürmelerine bağlıdır. Hawaii tarzı: Bu tür yanardağlar, oldukça uzağa sessiz sakin bir şekilde, hiç patlamadan yol alan akışkan lavlar fışkırtır. Stromboli tarzı : Bu dağlar yoğun, yapışkan bir lav püskürtürler; biriktiği kraterden atılması daha güç olan bu lav, açık havada hızlı bir şekilde katılaşır. Püskürmeler şiddetli olup, patlama biçimindedir. Vulcain tarzı : Çok yapışkan olan lavlar bacayı tıkar. Şiddetli patlamalarla açığa çıkan ve volkanın yamaçlarında çatlaklara yol açan gazlarla bu lavlar, sert parçacıklar (dışıklar) ve kül yağmuru halinde püskürtülür. Püskürmelerin oluşturduğu tehlikeye rağmen, insanlar volkanların çok verimli olan yamaçlarını işleyip eker. Pelée Dağı'nın yamaçlarında uzunca bir süre şeker kamışı yetiştirmiştir. Etna ve Vezüv yanardağlarının da çok bereketli toprakları vardır. Bir yanardağ doğuyor Bu tuhaf olay bir mısır tarlasında 2260 metre yükseklikte meydana geldi. Yeraltından gelen gürlemeleri, içinden duman ve alevlerin fışkırdığı yarıklar izledi. Ertesi sabah, yanardağın yüksekliği 30 metreye çıkıvermişti. Altı gün sonra, 150 metreye ulaştı, lav akıntısı günde 50 metre ilerliyordu. Küler oraya 300 kilometre uzaklıkta olan Mexico'ya kadar yayıldı. 1944 Kasımı'nda, yanardağın yüksekliği 450 metreyi buluyordu. Paricutin Köyü bugün tamamen haritadan silinmiştir. Yanardağ ise sessiz ve sakindir ama bu ne zamana kadar böyle sürer? Bir yanardağ ölüyor: Mazama 6500 yıl önce, Kuzey Amerika'daki Oregon'da, Mazama Yanardağı çöktü. Koni biçimli dağ, devasa ölçüde maddeyi fırlatıp atarak gaz ve süngertaşı püskürtmeye başladı. Bu hareket, lavın hiçbir şekilde basınç uygulamadığı o yerde, sınırsız bir yeraltı boşluğunun doğmasına neden oldu. 3600 metrelik tepe çöktü. 1. Popocatepeti 2. Cotopaxi 3. El Misti 4. Pelée Dağı 5. Paricutin 6. Kamçatka (127 yanardağ topluluğu, Birleşik devletler Topluluğu) 7. Fuji-Yama 8. Krakatoa 9. Stromboli 10. Vezüv 11. Etna 12. Vulcain 13. Klimihdjaro 14. Mauna Loa 15. Kilauea 16. Hawai Adaları (Dağlar, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları dizisi) |