Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

SÖZLÜK*

A 

Ajayu : Ruh ya da tin

Akapana : Tiwanaku SİT alanında piramit şeklinde eski bir yapıyı gizleyen tepe.

Alba (İsp.): Bir şenlik sırasında sabahın erken saatlerinde yapılan etkinlikler.

Alpaca : Altiplano’da yaşayan ince tüylü lama.

Altiplano-Altipampa : Bolivya’nın And Dağlarındaki yüksek platolar.

Anchancu : Uçurumların kötülük ruhu.

Antilis : Andlar’ın ilk yerleşik insanları.

Antuko : Tilkinin diğer adı. Antonio adından gelir.

Apachetas : Ataların kültüne yönelik taş masa, kireç çıkarılan dağ.

Apjata : Gelecekte bir değiş tokuş.

Awayu : Kadınların içinde bebeklerini ve çeşitli ürünler taşıdıkları kare şeklindeki kumaş.

Awichas : Büyük anneler.

Ayllu : Andlar’ın yerli nüfusunun (Aymara ve Quechua) kültürel, bölgesel, ekonomik ve sosyal örgütlenme birimi. Her yıl bir şef, Jilakata seçilir. Ayllu toplantıları ve yönetimiyle ilgilenmekten sorumludur. Bölge, sayısı değişken olan köylü aileler tarafından işgal edilmiştir. Toprakların bir kısmı topluluğa, geri kalanı bireylere aittir. Bireysel tarım işlerinin yanında, topluluk için ortak çalışmaların da gerçekleştirilmesi zorunludur. Ayni, burada belirleyici sistemdir. Bir değiş tokuş ve dayanışma ağı içinde işler. (Örneğin, bir ailenin kağnısı yoksa, komşusu ona kendi kağnısını verir. Yapılan bu hizmetin karşılığında, istendiği zaman bir başka hizmete karşılık verilebilir ve zaman sınırlaması yoktur). Aynı şekilde, ticaret, değiş tokuş temelinde işler. Altiplano, vadiler ve tropikal bölgenin köylüleri, ürünlerini değiş tokuş yapmak amacıyla her yıl yapılan büyük fuarlarda buluşurlar.

Ayni : Ayllu içinde imece sistemi.

B 

Balsa : Titikaka Gölü’ndeki sazlıklardan yapılan küçük kayıklar.

Banda (İsp.): Şehirden gelen ve gittikçe yerlilerin şenliklerinde önemli bir yer tutan İspanyol esintili dans.

C

Carmen : 16 Temmuz’da kutlanan dini bayram. Aynı zamanda Bolivya’nın bağımsızlığı için yapılan ilk isyanları da anımsatır.

Coca : Yungas’da yetiştirilen ve yaprakları Altiplano’nun her yerinde tüketilen küçük ağaç. Coca, Andlılar’ın dünyasında önemli bir yer tutar. Birçok işlevi vardır. Toplumsal işlevi: Topluluk içinde bağların sıklaşmasını sağlar (topluca çiğneme ayininde bulunulur). Psikolojik işlevi: İlaç olarak özellikle de ‘açlığı yatıştırıcı’ olarak kullanılır (özellikle çalışan madencilerin ayrılmaz parçasıdır). Kültürel ve ruhsal işlevi: Kendisini çevreleyen tanrılarla ilişkisinde Andlı erkeğin kimliğini belirler. Adak olarak ve aynı şekilde kutsamanın dayanağı olarak kullanılır (Yatiriler bununla geleceği okur).

CH

Chaco (İsp.): Aynı adı taşıyan savaşın (1932-1935) galibi Paraguay tarafından alınan, Bolivya’nın güney-doğu bölgesi.

Ch’alla : Önemli günlerde (örneğin; ekim ve hasat zamanı, buluşmalar, evlilik vb.) Pachamama’yı onurlandırmak için coca yaprakları ve (yere dökülen) birkaç damla likörle yapılan adak.

Challwa Wallaki : Balık çorbası.

Chamag Pacha : Gneşin doğuşundan önce gelen efsanevi ‘Karanlık Çağ’.

Cholita (İsp.): Şehir hayatına uyum sağlamak için, geleneksel yaşam biçimini ve göreneklerini terk etmeye çalışan köy kökenli kadına, şehirliler tarafından verilen ad. Giyinme (takılar, dokunmuş şallar ve yuvarlak şapkalar taşırlar), dil, beslenme, müzik vb., tüm düzeyde şehirli olmaya çalışırlar. Erkeklere ise Chola denir.

D

Desaguadero (İsp.) : Titikaka Gölü’nden dökülen nehir.

E 

Exaltation (İsp.) : Çarmıha gerilen İsa’nın anıldığı tören.

F 

Farra (İsp.) : Bir tür taverna. Aynı zamanda, içki içilen anı ifade eder.

G 

Gringo (İsp.) : Genelde beyaz ırkı tanımlayan mecazi terim.

I 

Incalar : Güçlü bir imparatorluk kuran eski And halkı. Tawatinsuyo adı verilen bu halk Ekvator’dan şimdiki Şili’nin kuzeyine kadar yayılmıştı. 1532’de İspanyollar tarafından yıkılmadan önce, 15.yüzyılda en parlak dönemini yaşadı.

Inti : Güneş baba, aynı şekilde Wilka da denir.

Ispis : Titikaka Gölü’nün küçük balıklarının türüne denir.

J 

Jilakata : Ayllu’nun yönetiminden sorumlu kişi. Kamanis (yürütme sekreterleri) konseyi ile birlikte bir yıl boyunca Ayllu’yu yönetir.

K 

Kacharpaya : Birinin gidişi dolayısıyla verilen şenlik.

Katar Jawira : Kıvrımlı nehir, Altiplano’da bir nehir adı.

Kanawa : Gri renkli, küçük taneli tahıl.

Khari Khari : Uyuyan kişilerden insan yağı çıkaran, topluluğa yabancı, ürkütücü ve efsanevi kişilik.

Kilikili : Kokulu bitki.

Kuchu : Bir sanat eserinin (köprü, tapınak vb.) inşası nedeniyle yapılan, genelde canlı adak, kurban.

Kullasuyo : Şimdiki Bolivya’yı, Peru’nun güneyini ve Şili’nin kuzeyini kapsayan Büyük Aymara Bölgesi.

Kullawada :  Yün eğirinleri canlandıran dans. Diğerlerinden daha modern olan bu dansı, özellikle gençler ve Cholitalar –ki bu yüzden onlara Kullawas denir- beğenir.

Kupala : Kokulu reçine.

K’usa : Sevimli.

L 

Lama : Altiplano’nun sert iklimine dayanıklı, hörgüçsüz, küçük deveye benzeyen memeli hayvan. İki yönden çok önemli bir yer tutar: Somut olarak (sütünden, etinden, yününden ve ticari ürünlerin tayınmasında yararlanılır) ve Sembolik olarak (adak olarak verilir ve güç göstergesi olarak kutsama ayinleri için saklanır).

La Paz (Aymara dilinde Chutiawu) : Bolivya’nın başkenti (Çukur bir bölgeye kurulmuş) şehir iki bölüme ayrılmıştır; ‘el alto’ (yukarı) ve ‘el bajo’ (aşağı).

Lakatus : Beyaz renkli toprak solucanı.

Lluchu : Baş ve kulakları rüzgardan korumak için takılan başlık.

M

Malku : Ayllu yüksek erkek otoritesi.

Mama (Julika) : Bayan (Julia)

Mamita : Dişi varlığı temsil eden her şeye söylenen sevgi terimi (anne, Meryem Ana, toprak, toprağın bir armağanı olan bira vb.)

Mangha Pacha : Yer altı dünyasıyla ilintili olan ‘zaman/mekân’.

Manta : Kadınların örtünmek için kullandığı dikdörtgen kumaş.

Mantiyu : Tarım ürünlerini ve diğer ticari malları taşımaya yarayan erkekler tarafından giyilen kare kumaş.

Marga : Ayllu’ya yakın geleneksel köylü örgütlenmesi.

Misa (İsp.) : Kızılderili’yi çevreleyen dünyayı temsil een, çok sayıda elemanlardan yapılan adak; ürünler, Amazon havzasından, vadilerden ve Altiplano’dan gelir. Mineral, hayvan ve sembolik insan orada toplanır. Yatiris, özel günlerde, kutsal varlıklara adak olarak onları yakalar.

Mocenada (İsp.) : Birçok Mocenos’tan oluşan ve Oruro karnavalı boyunca çalınan, çok sert kamıştan yapılmış uzun flüt. Salina, rikintu veya eraso, farklı sesler çıkaran mocenos’tur.

Morenada : Zenci anlamına gelen İspanyolca Mareno kelimesinden: Afrika’dan gelen siyah köleleri canlandıran dans.

Moreno (İsp.) : Morenada.

N

Nayra Pacha : Eski Çağ.

Nieves : 6 Ağustos dini azizler bayramı. Aynı zamanda 1825’te Bolivya’nın bağımsızlık günü olarak kutlanır.

O

Oruro : Şubat ayı boyunca, her yıl büyük bir karnavalın gerçekleştirildiği büyük maden şehirlerinden biri.

P 

Pacha : Efsanevi zaman ve mekan.

Pacha Mame : Toprak ana. Pacha, zaman ve mekanı; Mama, kadın ve anneyi simgiler.

Pampa : Altiplano’nun geniş düz yaması.

Papi : Sıcak taşların üzerinde buharda pişirilmiş balık.

Parlanaka : (Konuşmak anlamına gelen eski İspanyolca ‘parlar’dan türemiş olan, Aymara dilindeki karşılığı.

Pasante (İsp.) : Bir Katolik aziz bayramını düzenlemek için topluluk içinde seçilen aile.

Pejerrey : Titikaka gölünde yetiştirilen orta büyüklükte beyaz balık.

Pinquillu : Yağmur dönemlerinde (Aralık-Mart) çalınan kamıştan yapılmış küçük flüt. Waka Tinti ve Pinquillada gibi özel danslara eşlik eder.

Pollera : Uzun etek. Kadınlar, duruma göre sayıları üç ile on arasında değişen etekleri üst üste giyebilir.

Poncho : Başın geçmesi için ortası delik olan yünden yapılmış dikdörtgen kumaş.

Puna : Yüksek platoların çölleşmiş stepleri.

Q 

Quachwa : Yağmur ve çiçeklenme dönemlerinde (Şubat’tan Nisan’a kadar) gençlerin yaptıkları danslar ve söyledikleri şarkılar.

Q’ara : Yerel kültürü tanımayan çıplak biçimde gelen, bölgeye yabancı.

           Daha çok, kötü anlamında kullanılan sömürücü.

Qarachi : Bir kasaba adı.

              Kireç yataklarının doğduğu yer.

Qhana Pacha : Güneşin ortaya çıkmasına denk düşen Aydınlık Çağ, Karanlık Çağ’dan sonra gelir.

Qhantat T’allita : Şafağın kadını, Ayllu’nun yüksek kadın otoritesi.

                         Tiwanaku yıkıntılarında belirli bir yere verilen ad.

Qhawa : Jaguar derisiyle kaplı, gümüşten yapılma bir savunma aracı.

Quena : Çok genç yaşlardan itibaren erkek çocuklar tarafından öğrenilen ve her fırsatta çalınan beş delikli, kamıştan yapılmış flüt. Çok çeşitli ritmler çalınabilir.

Quena Quena : İlgili olduğu müzik aracının, dansçının ve dansın adı.

Quinua : Küçük tohumlu bir bitki türü.

Qullu : Dağ.

S 

Salar (İsp.) : Altiplano’nun tuz çölü.

Sank’ayu : Altiplano’nun küçük kaktüsü.

Supaya : Kötülük kadar iyilik de dağıtma gücüne sahip olan And şeytanı.

Suyu : Ayllu’ya yakın geleneksel köylü örgütlenmesi.

T 

T’alla : Yönetimi süresince, kendisiyle birlikte otoriteyi paylaşan Mallku’nun karısı.

Targa : Awki Awkis ve Waynus gibi, danslar eşliğinde yağmur sezonu boyunca çalınan, ağaçtan flüt.

Tarqueros : Targa çalgıcısı.

Tata (Raphaku) : Boy veya baba (Raphoku).

Tawatinsuyo : İnka İmparatorluğu. “4 bölge” ya da “semt” (Antisuyo, Chinchasuyo, Kontisuyo ve Kullasuyo) anlamına gelir.

Taybi tiyana : Bir kasaba adı.

                     Altiplano dağlarında bulunan ve kutsal yer olarak kabul edilen bir uçuruma verilen ad.

Titikaka : Peru ve Bolivya arasında kalan 4.000 metre yükseklikteki büyük göl.

Tiwanaku : Titikaka Gölü çevresinde bulunan İnka öncesi arkeolojik SİT alanı ve kasaba.

Tiwula : Amca anlamına gelen tio (İsp.) sözcüğünden türemiş, tilkiye verilen adlardan biri.

Totora : Titikaka Gölü’nün sazlıkları.

U 

Utt’asi : Bir şenliğin son gününde, şenliği düzenleyene ait olan evde tüm davetlilerin toplandığı an.

V 

Vispera (İsp.) : Bayram arifesi.

W 

Wajt’a : Atalara adak.

Wap’a : Ataların kutsal yeri.

Wankara : (Özel bir ses elde etmek amacıyla, gerilmiş lama derisinden bir iple tamamlanmış) ceylan derisinden ve ağaç kabuğundan yapılmış küçük ve büyük tamburlar. Flüt çalgıcılarının eşliğinde her fırsatta çalınırlar.

Wawa : Wawita: bebek.

Wayruru : Kırmızı ve siyah renklerde dokuma motifi.

               Aynı renkleri taşıyan fasulye cinsi.

Wilka : Güneşin eski adı.

Wiraqucha : Sayın bay veya efendi.

                  Suların eski tanrısı, And evreninin ve mekanın yaratıcısı.

Y 

Yatiri : Kutsamayı (coca yapraklarını, külleri vb., okuma) yapan bilge hekim. Masallarda anlatıldığı gibi, şenlikler sırasında ve geleceğe ait işaretlere uygun düşen değişiklik dönemlerinde ortaya çıkar. Grubun ve ailenin geleceğini görmek amacıyla kendisine verilen sonsuz çizgileri yorumlar. Geleceği düzeltme şansını onlara verir böylece.

Yungas : Altiplano ile Amazon navzası arasında bulunan vadilerin, tarım yönünden zengin ve çeşitli olan tropikal yokuşu.

Yuri pacha : Yeniden doğuş çağı.

* Aymara dilinden farklı olan sözcükler parantez içinde belirtilmiştir. Örneğin (İsp.) İspanyolca demektir.