Yerleşim ve nüfus dağılımı

“Lazlar’ın otokton halk oldukları ve toplu olarak yaşadıkları, Rize ve Artvin’in ilçelerine bağlı yerleşim bölgeleri, değiştirilen eski ve yeni adlarıyla şunlardır¹:

Hopa: Amčişe: Yukarı Kuledibi; Azlağa/Abuisla: Esenkıyı; Ančiroxi: Pınarlı; Ardala: Eşmekaya; Buça:Güvercinli; Zalona: Koyuncular; MAİUSKİOPUŤE: Dereiçi; Makriali/Noğedi: Kemalpaşa; Mxii: Başköy; Pançoli: Yeşilköy; Peroniti: Çamlı; Jurpici: Yoldere; Sumcuma:Üçkardeş, Şana: Kaya/köy; 3karisti: Subaşı; Çançaxuna: Çamurlu; Xigoba: Başoba/Büyükbaşı,

Borçka: Jurxinci: Çifteköprü; Saxandro: Fındıklı; Çxala: Düzköy.

Arhavi (Arkabi) : Kapistona: Kalle Mahallesi; Çarmati: Cumhuriyet mahallesi; Baxta: Kireçlik; Gidvera: Dereüstü; Durmati: Ulaş; Kamparna: Dikyamaç; Koptone: Gürgenlik; Kordoliti: Konakli; Loma: Yolgeçen; Nobağleni: Yıldızlı; Yakoviti: Kavak; Otalaxe: Sırtoba, Papilati: Arılı, Jilen Kapistona: Güngören; Jilen Kutuniti: Tepeyurt; Jilen Napşiti: Yukarı Şahinler; Jilen Potocuri: Soğucak; Parexi: Boyuncuk; Pilargeti: Ulukent ve Balıklı; Ku3ubeti: Küçükköy; 3alen Kutuniti: Şenköy; 3alen Napşiti: Aşağı Şahinler; 3alen Potocuri: Dülgerli; Çukalvati: Kestanealan; Giazeni: Kemerköy,

Vİ3E (Fındıklı) : Abusufla: Aksu Mahallesi; Gesiya: Tatlısu Mah.; Vi3enoğa: Merkez Mah.; Çatalmançxa: Liman Mah.; Kurtume, Gori: Ilıca Mah.; Manastiri, Ğavra: Hürriyet Mah.; Mekiskiri: Sahil Mah.; Paçva, Kalo, Mçkadu: Yeni Mah.; Abuulya: Çağlayan; Gurupiti: Yeniköy; Mzuğu: Sulak/Aşağı Zuğu; Sumla: Sümer; Trevendi: Derebent; Pi3xalasufla: Arılı; Pi3xalaulya: Gürsu; Gayna: Ihlamurlu/Yukarı Zuğu; Zuğu: Çukuliti;Abuxemşini: Aslandere/Peynirciler; 3ati: Saat; 3upe: Beydere; Çanapeti: Meyvalı; Çurçava: Çınarlı;

Artaşeni (Ardeşen): Metisti: Barış Mah., Noğa: Merkez Mah., Okordule: Yayla Mah., Siati: Baş Mah., Cami Mah., Kahveciler Mah., Kuzey Mah., Ağeni: Beyazkaya; Bakozi: Yamaçdere; Dutxe: Tunca; Putra: Bahar Mah., Kvançareri: Elmalık; Çiçivati: Şentepe, Cibistasi: Kavaklıdere Mah., Müftü Mah., Yeni Mah., Futona: Düz Mah., Ağveni: Seslikaya; Xokovati: Esentepe; Celaiskuri: Kizarlık Mah., Timisvati: Köprüköy; Tolikçeti: Duygulu; Mexeniti: Şenyurt; Mutafi: Gündoğan; Noğoceni: Manganez; Yanivati: Bayırcık; Omcore: Güney; Palivati: Sinan; Sifati: Pirinçlik; Pilgevati: Akkaya; Ğera: Işıklı; Şanguli: Doğanay; 3aleni Žğemi: Aşağıdurak; Čumaida: Eskiarmutluk; Xocibadi: Akdere; Cileni Žğemi: Yukarıdurak.

Çamlıhemşin (Vija): Abiçxo: Köprübaşı; Mekleskiriti: Dikkaya; M3anu: Topluca; Komilo: Muratköy; Gvandi: Çayırdüzü.

Atina (Pazar): Duduvati: Güzelyalı Mah., Tudeni Bulepi: Kirazlık Mah., Kukulati: İkiztepe Mah., Noğa: Merkez Mah., Noğadixa: Cumhuriyet Mah., Kvakçe: Beyaztaş Mah., Şileriti: Soğuksu Mah., Cini Bulepi: Zafer Mah., Avramiti: Güney; Aranaşi: Darılı; Apso: Suçatı; Açaba: Bucak; Bogina: Tektaş-Şendere; Dadivati: Handağı; Ku3uma/Eski Trabuzani, Hamidiye; Veneği: Örnek; Zanahati: Derinsu; Zeleği: Balıkçı; Tordovati: Sivrikale; Çitati: Aktepe; Koskovati: Hisarlı; Kostanivati: Dernek; Kuzika: Elmalık; Lamğo: Yücehisar; Mamaçivati: Irmak; Meleskuri: Ortayol; Melyati: Merdivenli; Melmenati: Akbucak; Noxlamsu: Yavuz/Hasköy; Papati: Papatya; Papilati: Sessizdere; Sapu: Ocak; Sitori: Kayağantaş; Skefenivati: Sivritepe; Suleti: Dağdibi; Surminati: Kuzayca; Talvati: Tütüncüler; Fulivati: Şentepe; Çingiti: Uğrak; 3ukita: Derebaşı; Xaku: Şehitlik; Xançkuri:Alçılı; Xaçapiti: Subaşı; Xotri: Kocaköprü; Xudisa: Kesikköprü; Xunari: Aktaş; Cabati: Sulak-Gürgöze; Cacivati: Akmescit; Mesemiti: Topluca.

Ruslar’ın Kafkasya’da hakimiyet kurmalarından sonra; 1877-78² Osmanlı-Rus harbinden sonra ve 16 Mart 1921 Türk-Rus anlaşmasından sonra, Türkiye sınırları dışında kalan ve otokton oldukları bölgelerden kitlesel olarak göç eden Lazlar, Türkiye’nin batı bölgelerinde de kitlesel olarak yaşamaktadırlar. Bu yerleşim bölgelerinden bazıları da şunlardır³:

Bolu: Akçakoca (Merkez), Düzce (konuralp), Ballar, Kabalak (Lazhamidiye), Osmanca, Suncuk (Lazsuncuk), Şekerpınar (Lazşekerpınar), yayla (Lazşerefiye), Yazlık (Lazyazlık).

Bursa :Gemlik (Merkez), Katırlı.
İstanbul: Beykoz (Merkez), Dereseki, Kaynarca Mah., Üsküdar (Merkez), Reşadiye, Yalova (Merkez): Akköy, Kadıköy, Kurtköy, Safran (Paşaköy), Üvezpınar, Delipazar, Kaplıca, Çınarcık, Ortaburun.

Kocaeli (Merkez): Çubukluosmaniye, Suadiye (Çepni), Derbent, Maşukiye, Kestanelik, Karamürsel (Merkez): Altınova, Çamçukur, Güzelyalı (Ereğli/Güzelkıyı), Osmaniye (Uzundere), Safiye (Çiftlik), Suludere, Yalakdere, Senaiye (Başkiraz).

Sakarya (Merkez): Çaybaşı, Yeniköy (Lazçaybaşı), Değirmendere, Karataş, Akyazı (Merkez): Hasanbey, Kazancı, Dokurcun, Kayabaşı, Karapürçek, Hocaköy, Geyve: Doğançay, Maksudiye, Hendek (Merkez): Kocadöngel (Kocatöngel): Sapanca (Merkez): Akçay, Balkaya, Dibektaşı, Erdemli (Ulviye/İstanbuldere), Fevziye, Hacımercan, İkramiye, Kurtköy, Memnuniye, Şükriye, Selamiye.

Zonguldak: Bartın, Amasra, Çakrazova.

Türkiye’de güncel, etnik veya linguistik esaslara dayalı bilimsel ve sağlıklı veriler bulunmadığından, Türkiye’de ne kadar Laz bulunduğu, anadili ve ikinci dili Lazca olan insanların gerçek sayılarını verebilmek güçtür. Ancak çeşitli dönemlerde yapılan ve linguistik anlamdaki veriler aktarılabilirse de, bunların kesin veriler olduğunu söylemek mümkün değildir.

V.Cuinet, La Turquie D’Asie⁴ adlı çalışmasında, Lazistan Sancağı’nın nüfus yapısı hakkında şu istatistiki bilgileri vermektedir:

Laz Müslüman: 138.820; Rum Ortodoks: 16.000; Ermeni Gregoryan: 5.000, Ermeni Katolik: 100, Latin Katolik: 40, Yahudi: 40, Toplam: 160.000.

Yeri idari tasimatları ve ilçeleri de gösteren 1927, 1935, 1940, 1945, 1950, 1955, 1960 yıllarına ait nüfus verileri ise şöyledir⁵:

1927 yılında: Rize (Merkez): 99.724, Pazar: 41.626, Hopa: 30.157, Toplam: 171.507.

1935 yılında: Rize (Merkez): 111.084, Pazar: 48.757, Hopa: 35.818, Toplam: 195.659.

1940 Yılında: Rize (Merkez): 120.411, Pazar: 52.353, Hopa: 35.501, Toplam: 208.265.

1945 Yılında: Rize (Merkez): 110.446, Pazar: 51.483, Hopa: 35.246, Toplam: 197.175.

1950 Yılında: Rize (Merkez): 71.830, Çayeli: 36.170, İkizdere: 19.012, Fındıklı: 11.260, Pazar: 54.500, Hopa: 27.198, Toplam: 219.970.

1955 Yılında: Rize (Merkez): 79.927, Ardeşen: 17.981, Çamlıhemşin: 9.326, Çayeli: 33.061, Fındıklı: 11.467, İkizdere: 17.380, Kalkandere: 12.280, Pazar: 30.545, Arhavi: 13.293, Hopa:14.877, Toplam: 240.137.

1960 Yılında: Rize (Merkez): 97.236, Ardeşen: 20.784, Çamlıhemşin: 10.245, Çayeli: 39.498, Fındıklı: 13.000, İkizdere: 19.890, Kalkandere: 14.746, Pazar: 34.148, Arhavi: 12.393, Hopa: 16.409, Toplam: 278.349.

1965 nüfus sayımına göre; Devlet İstatistik Enstitüsü’nün kendi tanımlaması olan İslam Azınlık Dilleri başlığı altında verilen istatistiki bilgiler ise şöyledir⁶:

1965 Nüfus sayımına Göre nüfusun anadillere göre dağılımı (DİE) (kişi)

ANADİLLER EN İYİ KONUŞULAN İKİNCİ DİL

Türkçe 28.289.680

İSLAM AZINLIK DİLLERİ

Abazaca 4.563 7.836

Acemce 948 2.175

Arapça 365.340 357.058

Arnavutça 12.832 40.688

Boşnakça 17.627 37.237

Çerkesce 58.339 55.030

Gürcüce 34.330 48.976

Kürtçe 2.219.502 1.752.858

Kırmanca 45 313

Kırdaşça 42 110

Lazca 26.007 59.101

Pomakça 23.138 37.010

Zazaca 150.644 112.701

DİĞER AZINLIKLAR DA EKLENDİĞİNDE TOPLAM

31.391.421

Devlet İstatistik Enstitüsü’nün bu verileri, Lazlar’ın kitlesel olarak yaşadıkları bölgelerdeki ve diğer yörelerdeki nüfusları göz önünde bulundurulduğunda sağlıklı gözükmemektedir.

1.Guram Kartozia, Lazuri Tekstebi II, Gamom3emloba “Me3niereba”, s.353-367, Tbilisi, 1993. Ayrıca bkz. Esat Sarı, Lazca Yer Adları, Mjora-Lazepeşi Nena, Sayı 1, Kış 2000.

2.Bedri Habiçoğlu, Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler, s.91, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1993; Türk Ansiklopedisi (Lazlar maddesi), Cilt 22, s.498, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1975.

3.Peter A.Andrews, Rüdiger Beninghaus, Ethnic Groups In The Republic Of Turkey, s.429-433, Weisbaden: Reichert, 1989.

4.V.Cuinet, La Turqie D’Asie, s.119, Paris, 1892. Aktaran: Dr. M. Tevfik Tarkan, Rize ve Hopa Yöresi Coğrafi Etüdü, s.12, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum, 1973; Bkz. Fuat Dündar, Türkiye Nüfus Sayımlarında Azınlıklar, Doz Yayınları, İstanbul, 1999.

5.M.T. Tarkan, a.g.k. s.13-14.

6.Nergis Bozkurt, Müslüman Azınlıklar Kendi Dillerini Konuşmak ve Öğretmek İstiyorlar, Tempo, Sayı 31, 29 Temmuz-4Ağustos 1990.

(Dil Tarih Kültür ve Gelenekleriyle Lazlar, s.48, Ali İhsan, Aksamaz)