Başlangıç için Kürtçe isimler üzerine bir not

“Sıradan bir Kürt’e doğduğunda tek isim verilir; Celal, Ali, Mustafa, Hamid (Muhammed), Emin, Kerim gibi isimler en sık kullanılanlarıdır. Daha belirgin ifade etmek gerektiğinde, kişi köyünün ismini de alır. Böylece aşiret ilişkileri dışında, farklı ilişki ağlarına da giren Kürtler’in sık sık köylerinin isimlerini bir soyadı gibi kullandıklarını görürüz. Örneğin, tercümanım kendisini Kerim Baxanî olarak adlandırıyor. –Baxan, Kerim’in doğduğu köy. Aşiret içinde ise böyle bir kullanım gereksizdir.

Daha sonra ayrıntılı bir şekilde tartışılacak olan Ağa (Şef) unvanı, köylerdeki toprak sahipleri ile onların yakın erkek akrabalarınca kullanılır. Bir unvan olarak isimlerinden sonra gelir. Ahmed Ağa, Hamid Ağa gibi. Daha belirli bir şekilde ifade etmek için köyün ismi eklenir: Hamid Emin Ağa i Nawpurdan (Nawpurdan köyünden Hamid Emin Ağa.)

Bey, Ağa ile paralel bir unvandır. Kurallara bakılırsa Bey Türkçe bir ufnvandır ama Kürtler arasında da sıkça kullanılır. Bu yüzden Dargelalı Soranlar, liderlerinin 17. ve 18. yüzyıllarda bağımsız bir beylik kurmuş olan Rewanduz prenslerinin soyundan geldikleri iddiasına dayanarak kendilerini Beyzade olarak adlandırırlar.^*Soranlar arasında kullanılan Bey unvanı ile başka yerlerde kullanılan Ağa unvanı tıpatıp aynı gibi görünüyor. Dolayısıyla, olası bir karışıklığı önlemek için, Dargela lideri olan Mir Hamid Emin’den söz ederken, genellikle kullanılan Mir veya Bey hitabı yerine, Ağa hitabını kullanacağım.

Benzer bir şekilde Türkçe bir unvan olan Mir (prens) de bazı ileri gelenler tarafından kullanılır. Örneğin, Rast Ağası, Mir Sadık Ağa’dır ve bu unvan geçmişte Walaş liderlerince değişik zamanlarda kullanılmıştır.

Şeyh unvanı, Arabistan’da olduğu gibi, aşiret liderliğine işaret etmez. Normalde, dini liderler için kullanılır –mistik bir Nakşibendi grubunun lideri olan Xalanlı Şeyh Alaaddin için kullanıldığı gibi. Ancak bu unvan kimi durumlarda sıradan bir isim olarak da kullanılır. Örneğin, Walaşlı Şeyh Mahmud Ağa’nın kendisi dini bir lider değildir. Gerçek bir şeyh olan akrabasına dayanarak, Şeyh Mahmud ismi kendisine doğduğunda verilmiştir.

Temel işlevleri daha sonra tartışılacak olan Molla, köy imamıdır. Bir unvan olarak Molla isimden önce gelir, Molla Mahmud gibi.

Hacı, Mekke’yi ziyaret edenlerin kullandığı İslami bir unvandır. Mekke’yi ziyaret eden Kürtler’in sayısı çok az olduğu için, bu unvanı taşıyan kimseler Hacı olarak çağrılmayı sever. Rayatlı Ali Ağa’nın tam unvanı Hacı Ali Ağa’dır ve bazı durumlarda kısaca Hacı olarak çağrılır. Nawpurdanlı Hamid Emin’in yeğeni de hacca gitmiş, şu ana kadar kendisinin Hacı unvanı dışında başka bir isimle çağrıldığına tanık olmadım.

Seyyid unvanı, kişinin peygamber soyundan geldiğini ima eder ve yeşil sarık giyme hakkını beraberinde getirir. Peygamber ile soybağı iddiası birçok durumda mitsel bir nitelik taşır. Ancak yine de benim karşılaştığım seyyidlerin hepsi görünüm itibariyle Kürtler’e özgü tüm özellikleri taşıyorlardı. Balik Bölgesi’nde, bu şerefli mevki üzerinde hak iddia eden yalnız iki kişi var: Xalan ve Zînû şeyhleri olan Alaaddin ve amcası Ubeydullah.

Türkçe bir terim olan Efendi (efendi sözcüğü Yunanca’dır. B.n.) ise genellikle herhangi bir aşiretsel bağı olmayan ve bunun için Ağa olarak isimlendirilemeyen kent ve kasaba soyluları için kullanılır. Rewanduz’un ileri gelenlerinden Mustafa Efendi’de olduğu gibi. Benzer bir şekilde, bu unvan okumuşlar için de kullanılır –tercümanım her yerde Kerim Efendi olarak tanınıyordu.

Hekim (Arapça’da doktor) yalnızca yabancılar için kullanılan bir unvandır. Ben kendim de, hem Lord hem de Binbaşı olmayı ısrarla reddettikten sonra bu unvanı elde edebildim.”

* Bkz. C.J.Edmonds, “A Bibliography of Southern Kurdish”, Journal of the Royal Central Asian Society,. Vol.XXIV. s.487.

(Rewanduz Kürtleri, Toplumsal ve İktisadi Örgütlenme, s.20, Edmund R. Leach, Aram Yayıncılık)