Problemin tanımlanması

“Aşağıdaki çalışma 1938 yazında, alanda beş hafta boyunca yapılan bir çalışmanın sonuçlarına dayanmaktadır. Kısa bir alan çalışmasının ardından, bir yerleşim biriminde on iki ay boyunca yoğun bir çalışma yürütülmesi amaçlanıyordu. Ancak söz konusu dönemde, Avrupa’da cereyan eden siyasal gelişmeler projeyi uygulanamaz kıldı ve öngörülen çalışma planı şu an için rafa kaldırıldı.

Çalışma boyunca bana sundukları destekten dolayı öncelikle Irak hükümeti Danışmanı Bay C.J.Edmonds’a, Bağdat İngiliz Elçiliği Şark Sekreteri Yüzbaşı Vyvyan Holt ve Ekselansları Ahmet Bey ve çalışmanın yürütüldüğü Erbil Mutasarrıfı Tevfik Bey’e teşekkürlerimi sunmayı bir borç biliyorum.

Bu monografinin içerdiği ve bir dereceye kadar yüzeysel kalan bilgilerin yayımlanmasını haklı kılan şey, doğrudan mukayese edilebilir başka kaynakların bulunmamasında yatıyor. Bu çalışmada tasvir edildiği şekliyle, Kürt toplumsal örgütlenmesinin genel biçimi, muhtemelen, Batı Asya’nın dağlık kesimleri boyunca dağılmış bulunan birçok Müslüman halkın toplumsal örgütlenmeleri açısından tipik bir örnek oluşturur. Bu türden halklar hakkındaki mevcut etnografik kaynağın son derece sınırlı olmasına bağlı olarak, monografide, Kürt toplumsal örgütlenme biçiminin tipik olduğu postülası^* ileride yapılacak çalışmaların bulguları ışığında düzeltilmeye açık bir hipotez olarak öne sürülmektedir.

Bu çalışmanın hedefleri ve kapsamı itibariyle vurgulanması gereken nokta, Kürt toplumsal örgütlenmesi ile Arabistan’daki toplumsal örgütlenme biçimleri arasında şüphesiz var olan yakın ilişkidir. Bu olgunun altının çizilmesi gerekir, çünkü Kürtler dilleri bakımından “Sami” değil “Hint-Avrupa” grubuna girer. Birçok Bedevi ve Sami grubunun “örf, âdet ve gelenekleri” hakkında gerçekten de oldukça geniş bir literatür bulunmaktadır ve bu çalışmaların bir bölümü bilimsel açıdan son derece üstün bir nitelik sergiler. Şunu belirtmek gerekir ki, hemen hemen her durumda etnografik olguların tarihsel bir kaydı tutulmuş, fakat üzerinde çalışma yapılan gruplar mevcut zamanda işleyiş halinde var olan toplumlar olarak ele alınmamıştır. Jaussen, Musil, Drower ve Murray’ın çalışmaları bunların bazılardır.^** Bu çalışmalar son derece detaylı olmalarına rağmen, modern standartlar açısından “cansız” görünürler. Çünkü bu çalışmaların tümünde, çeşitli kültürel norm örüntüleri, kendi aralarındaki temel ilişkiler ya da bu örüntülerin toplumsal önemleri gösterilmeden anlatılmıştır. Robertson-Smith, Frazer ve Westermarck’ın daha önceleri yaptığı çalışmalar ise tamamen sentetik bir nitelik taşıyordu; bir toplumun nasıl işlediğine ilişkin gerçek bir resim sunmuyordu. Yine de bu çalışmaların antropolojik teoriye katkısı temel öneme sahip olmaya devam etmektedir. Sami kültürünün belirli yönleri üzerinde yapılmış çalışmalar da bulunmaktadır, bunlardan, Seligman’ın “akrabalık” ve Granqvist’in evlilik üzerine yaptıkları çalışmalar özellikle dikkat çekicidir.^*** Granqvist’in çalışması, Müslüman bir toplumda kadının gerçek konumuyla ilgili olarak sunduğu belgesel detayların zenginliği itibariyle şu an için tektir. Ancak, hâlâ belirli bir alanda yapılmış eşgüdümlü bir çalışmadan yoksunuz. Yeterli ampirik bilginin olmaması yüzünden, elinizdeki monografi de bu boşluğu etkili bir şekilde doldurmayacak. Fakat ilk kez, Sami Kültürü’ndeki tipik akrabalık örüntülerine sahip yerleşik bir grubun günlük hayat örgütlenmesi üzerine bir anlatı sunulmuş olacaktır. Bu çalışmanın ayrıntılarının, ileride yapılacak başka araştırmalarla geliştirilip tamamlanacağını umuyorum.

Kürtler ve Kürdistan hakkında mevcut belgesel kaynak materyaller bakımından yetersizdir. Bu kaynakların büyük bir kısmı son derece romantikleştirilmiş seyahat hikayelerinden oluşur. Milingen’in Wild Life Among Koords (Kürtler Arasında Vahşi Yaşam 1870) adlı kitabının başlığı bu kaynakların içeriğinin gayet açık bir şekilde gösterir. Romantik gelenek düzenli olmasa da hâlâ devam etmektedir; G.J.Mueller’in henüz 1937’de yayımlanan Einbruch in Verschlossenne Kurdistan adlı çalışması bunun bir kanıtıdır.

Güney Kürdistan hakkında ciddi etnografik materyal, genel anlamda, son derece azdır. Helmut Christoff’un, daha kuzeydeki Türkiye bölgesini inceleyen Kurden und Armenier adlı çalışması konuyla bağlantılı olsa da bu açığı kapatamamaktadır. V.F.Minorsky’nin Rusya’da 1915’te yayımlanan Kurds:Notes and Observations eserinin söz konusu alana ilişkin bilgiler içerdiğini düşünüyorum, ancak bu kitaba ulaşma şansım olmadı.

Rewanduz Bölgesi hakkında kolaylıkla ulaşılabilecek kitaplar sadece iki tanedir. Bunlar, çala kalem yazılmış ancak oldukça ilginç bir çalışma olan, sınır boyunca Rewanduz’a kadar uzanan stratejik karayolunun yapımının konu edildiği A.M.Hamilton’un Road Through Kurdistan (Kürdistan’dan Geçen Yol, İstanbul 2000) ile W.R. Hay’in Two Years In Kurdistan (Kürdistan’da İki Yıl) adlı kitaplarıdır. Bu ikinci çalışma,tam da elinizdeki monografiyle aynı alanı ve aynı nüfusu ele almıştır. Dolayısıyla bu çalışma boyunca Hay’in çalışmasına sık sık göndermelerde bulunacak, bu çalışmanın kimi yönlerini eleştirirken kimi bulgularını da destekleyici kanıt olarak kullanacağım. Yöre hakkında W.A. Wigram’ın Cradle of Mankind (İnsanlığın Beşiği) adlı kitabından da birtakım bilgiler elde etmek mümkün. Wigram daha kuzeybatıda bulunan komşu bir bölgeyi ele alır, ancak yazarın Asuri (Hıristiyan) cemaati lehine olan dinsel önyargıları, yaptığı birçok tespitin belirgin bir yanlılık taşımasına neden olmuştur.

Bu çalışma için tekrar belirtmek istediğim nokta, yapılacak farklı çalışmaların bu analizi birçok detay noktada yanlışlayıp düzeltecek olmasıdır. Yine de inanıyorum ki, bu çalışmada iddia edilen toplumsal örgütlenmenin öğeleri arasındaki genel bağıntı geçerliliğini koruyacaktır. Çalışma boyunca okuyucunun dikkatini, grup içindeki siyasal, iktisadi faktörler ve akrabalık arasındaki yakın ilişkiye çekmeye çalışacağım.”

* Postüla : Çoğunlukla örtük olarak kabul edilip kullanılan, zorunlu bir mantıksal temele dayanmamalarına ve aksiyonlar gibi evrensel kabul görmemelerine rağmen insanlar arasındaki iletişimin temelini oluşturan önermeler., ç.n.

** A.Jaussen, Les Costumes des Arabs au Pays de Moab; A.Musil, Manners and Customs of Rwala Bedouins; E.W. Lane, Manners and Customs of Modern gyptians; E.S. Drower, The Mandaeans of Iraq and Iran; G.Murray, Sons of Ishmael)

*** B.Z.Selgiman, “Studies in Semitic Kinship” (Bulletin of the School of Oriental Studies, Vol.III); H.N.Granqvist, Marriage Conditions in Palestine Village

(Rewanduz Kürtleri, Toplumsal ve İktisadi Örgütlenme, s.17, Edmund R. Leach, Aram Yayıncılık)