Venedik Vakayinamesi ve Polonya Vakayinamesi G. Alişan’ın 1896’da yayımlanan çalışmalarından bilinmektedir. Venedik Vakayinamesi aynı zamanda Paris Milli Kütüphanesi’nde bulunmakta ve 1957’de J. Deny tarafından yayımlandığı bilinmektedir. Polonya Vakayinamesi 1981’de Y. Daşkeviç ve E. Trıyarski iki şekilde yeniden yayımlamışlardır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 596; Garkavets, 1993, 13].
Her iki vakayiname de Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış ve oldukça kısadır. İsa Peygamberin doğuşundan 1530 ve 1537 yıllarına kadar olan olayları içermektedir [Daşkeviç, 1979, 7]. Bu vakayinameler, bazı delillerin ve bilgilerin bağlantısız ve bölünmüş olmasına rağmen orijinallik açısından çok değerlidir. Ayrıca, Lvov’daki Ermeni Kıpçak kolonisinin Batı Ukrayna’da Ermeni Grigoriyan Kilisesi’nin vs. faaliyetleri hakkında ilginç bilgiler içermektedir. Bu iki eser daha incelenmemiştir [Garkavets, Hurşudyan, 2001, XIX; Garkavets, 1993, 13].
2. Hak kanunları ve tutanaklar
Ermenilerin hukuk, mahkeme idaresi ve ekonomik-maliye faaliyetleri çeşitli belgelere dayanmaktadır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 596; Garkavets, 1993, 14].
Yurttaşlık ve ceza hakları için XVI yy’da Mihitar Goş’un “Sudebnik” adlı kitabının tercümesi önce Ermeni dilinden Latinceye, daha sonra 1519’da Latinceden Polonya diline ve en son olarak 1528’de Polonya dilinde Ermeni Kıpçakçasına yapılmıştır. “Sudebnik” 1519’da I. Sigizmund tarafından onaylanmış ve Ermeni-Kıpçakça ve belki de Polonya dillerinde kullanılmıştır. “Sudebnik” orijinal şeklinde kullanılmış, çünkü Ermeni din adamları ve tahsil görmüş diğer Ermeniler yalnız Orta Ermeniceyi değil, aynı zamanda Eski Ermeniceyi de bilmektedirler [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 596; Garkavets, 1993, 14].
1604 yılına ait yargılama kanunları Vrotslav’da Ossolinskiyler Milli Enstitüsü’nde 1916 numarada kayıtlı olan elyazmasından bilinmektedir [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 597; Daşkeviç, 1979, 7].
Ermeni yönetimi medenî ve dinî makamların tutanak defterlerinde kendilerinin resmî faaliyetlerini ve sonuçlarını ayrı belgeler şeklinde kaydediyorlardı. Lvov’da doğum kayıtları, dinî işlemler, mahkeme kayıtları gibi özel defterler kullanılmaktaydı. Bu kayıtlar Ermeni Kıpçakçasının yanında Polonya, Latin, Ermeni, Ukrayna, İtalyan dillerinde yapılmaktaydı [Garkavets, 1993, 15]. Aynı zamanda Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış belgelerin Polonya diline tercümeleri büyük bir önem taşımaktadır. Bu tercümelerin çoğu yayımlanmıştır.
Son yıllarda Lvov arşivlerinde ve kütüphanelerinde yapılan araştırmalar sonucunda XVII-XVII yy’a ait Ermenice yazılmış pek çok belge bulunmuştur. Bu belgelerin arasında XVII yy’a ait, üzerinde durulması gereken, Ermenice yazılmış iki önemli belge bulunmuş. Bunlardan biri 15 Şubat 1627’de Yazlovts’ta katolikos Melhisedek’in mektubu, diğeri ise 6 Ağustos 1657’de Tohat’ta katolikos Pilipos’un valisi vartapet Yovganes’in mektubudur. Her iki mektup da Lvov’da Ukrayna Devlet arşivinde muhafaza edilmektedir. Bu iki mektubu Y. Daşkeviç ve E. Sluşkeviç Latince ve Polonya dillerinde olan tercümeleriyle ve içerikleriyle birlikte yayınladılar [Daşkeviç, Sluşkeviç, 1972, 77].
Yine Lvov’da Ukrayna Devlet Kütüphanesinde Edirne’den (1609) ve Lvov’dan (1615) Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış iki borç anlaşması belgesi bulunmaktadır. Bunlardan biri Lvov Ermeni tüccarı Stetska Oganoviç’in borç anlaşmasıdır. Bu anlaşma 1609’da Edirne’de konstantinopollu Abraam’ın oğlu İosif için Ermeni Kıpçakçasıyla düzenlenmiş. 1620’de Polonya diline tercüme edilmiş ve 15 Eylül 1620’de metnin aslısıyla birlikte Lvov Ermeni-Polonya mahkemesine verilmiş. Diğeri ise Lvov’da 24 Nisan 1615’te Ermeni tüccarı Şimka Kevoroviç’in yine Ermeni tüccarı olan Andrey Torosoviç için Ermeni Kıpçakçasıyla borç anlaşması yapılmış. 1618’de imzaların ve anlaşmanın Polonya diline tercümesi yapılmış ve 28 Mayıs 1618’de aslıyla birlikte Lvov Ermeni-Polonya mahkemesine verilmiş. Her iki elyazması da Polonya ve Rusça tercümeleriyle birlikte Y. Daşkeviç ve E. Trıyarski tarafından yayınmıştır [Daşkeviç, Trıyarski, 1974, 47-59].
1617’de Lvov’da Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış bir vasiyetname ve onun Polonya dilinde olan tercümesi adlı bir belge bulunmaktadır. Bu vasiyetname Ermeni tüccarı Kasper Zadikoviç-Rabiçka’nın vasiyetnamesidir. Bu belge 9 Eylül 1617’de Lvov’da Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış, aynı anda da Polonya diline tercümesi yapılmıştır. 8 Haziran 1618’de Lvov Ermeni-Polonya mahkemesi defterine kaydedilmiştir. Polonya ve Rusça tercümeleriyle birlikte Y. Daşkeviç ile E. Trıyarski yayınlamıştır. Bugün Lvov’da Ukrayna Devlet Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir [Daşkeviç, Trıyarski, 1974, 11-131].
Yine Lvov koleksiyonunda 1599-1669 yıllarına ait Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış beş belge daha bulunmuştur. Bunlardan biri 1599’da Grigoriy Tomanoviç’in İstanbul’dan Lvov’daki Nikolay Bernatoviç’a Ankara ve İstanbul’da yapılacak olan ticari muameleler hakkında bilgi verdiği mektuptur. İkincisi, 2 Ağustos 1610’da Lvov’daki Grigoriy ve Filip Filipkoviçler H.H. Kazaroviç’in cenazesinde yapılan masraflar ve dul olan eşi Emiretsiya’nın geçimi hakkında bilgi veren belgedir. Üçüncü belge, 28 Temmuz 1626’da Lvovlu Simeon Kasparoviç-Rabiçka yine Lvovlu Simeon Muratoviç-Kerimoviç’e “Rabiçkovskiy larök” adı altında küçük bir dükkânın sattığını bildiren belgedir. Dördüncüsü, 28 Ağustostan önce 1656’da Lvovlu N. Domajirskiy Lvovlu S. Stetskoviç’a 1647’deki Ankara muhayarın değerini bildiren bir belgedir. Beşinci belge ise, 9 Ocak 1669’da Kamenets-Podolsk’tan Simeon Harahaş’ın dul karısı olan Sofiya oğullarının miras paylaşımıyla ilgili son isteğini bildiren bir belgedir. Bu beş belgeyi Rusça tercümeleriyle birlikte Y. Daşkeviç ile E. Trıyarski birlikte yayınlamıştır [Daşkeviç, Triyarski, 1977, 85-113].
Lvov koleksiyonlarında muhafaza edilen Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış en eski evlilik öncesi anlaşma belgesi 12 Şubat 1583’te Olga Kostova’nın kızı Anna’yı Avedika verirken aralarında geçen anlaşmayı içermektedir. Daha sonra bu anlaşma Lvov Ermeni Polonya mahkemesine sunulmuş ve 1607’de tercümesi yapılıp 13 Mart 1607’de mahkeme defterine kaydedilmiş. Bu belge Polonya ve Rusça tercümeleriyle birlikte Y. Daşkeviç ile E. Trıyarski birlikte yayınlamışlardır [Daşkeviç, Triyarski, 1975, 33-47].
10-14 Nisan 1625 yılına ait Lvov koleksiyonuna ait Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış üç elyazması bulunmaktadır. Bu yazmalar Lvov Ermeni dinî mahkemesinin defterinden aktarma olarak muhafaza edilmiştir. Bu metin önce, Lvov Dinî mahkemesinde, daha sonra da Ermeni-Polonya mahkemesinde incelenen tartışmalı bir vasiyetname vesilesiyle, yine 1625’te düzenlenmiştir. Bu yazmaları Rusça tercümesiyle birlikte Y. Daşkeviç ile E. Trıyarski birlikte yayınlamışlardır [Daşkeviç, Triyarski, 1979, 57-75].
Lvov’da Ukrayna Devlet arşivinde üç adet evlilik öncesi anlaşma belgesi daha muhafaza edilmektedir. Bu metinler Lvov’da 1469’dan 1784’e kadar Lvov Ermeni-Polonya mahkemesinin faaliyette olduğunu gösteren belgeler içinde bulunmuştur. Bu anlaşmalardan biri 20 Ocak 1612’de Lvov Ermeni Dinî mahkemesi evlilik öncesi defterine Kasper Zadikoviç-Rabiçka ile Andrey İliaşoviç’in arasındaki anlaşmayı kaydediyor. Bu anlaşma 1597-1598’de düzenlenmiş. Andrey’in oğlu Yakov ile evlenecek olan Kaspar’ın kızı Zosi’nin çeyizinin belirlenmesi ve evlilik öncesi şartların bir kısmının yerine getirildiği belgesini içermektedir. İkincisi, 7 Haziran 1638’de yine aynı mahkeme tarafından 1609’da Andrey Torosoviç ile Toros Bernatoviç’in arasında yapılan evlilik öncesi anlaşmadır. Üçüncüsü ise, 7 Mart 1638’de H. İvan Bernatoviç ile Grigoriy Mikalayeviç’in evlilik öncesi anlaşmasıdır. Bu üç elyazmasını Rusça ve Polonya tercümeleriyle birlikte Y. Daşkeviç ile E. Trıyarski birlikte yayınlamışlardır [Daşkeviç, Triyarski, 1970, 67-99].
Lvov belgelerinin arasında bulunan diğer 24 evlilik öncesi belgesini de yine Y. Daşkeviç ile E. Trıyarski bildirmektedir [Daşkeviç, Triyarski, 1975, 42].
Daşkeviç, arşiv malzemelerinin incelemesi sonucunda 21 belgenin Ermenice yazılmış gibi zikredilmiş, ancak metinlerin aslının Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış olduklarını ve hiçbir mahkeme defterinde belgelerin yazıldığı asıl dilin belirtilmediğini bildirmektedir [Daşkeviç, 1981, 84].
Tarihî kayıtlar 1521 yılına ait ve Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmıştır. En geç mahkeme kayıtları 1786’da Polonya dilinde yapılmıştır. Ermeni Kıpçakçasıyla mahkeme kayıtları en uzun süre Kamenets-Podolsk’ta sürdürülmüştür. En son kayıt 18 Aralık 1669 yılına aittir. Bu belge Simon Harahaş’ın eşi Zosi’nin vasiyetnamesidir. 1681’de Lvov’da Ermeni Kiliselerinde yapılan doğum kayıtları daha geç zamana aittir [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 597; Garkavets, 1993, 15].
Bugün Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış 40 tutanak defteri bilinmektedir. Bunlardan üçü kayıptır. Ve bu defterler hakkında yayınlanmış parçalardan haberdarız. Kiev’de, Tarihî Tutanaklar Arşivinde 4386 no’da muhafaza edilen Kamenets-Podolsk (1559-1567) Ermeni Mahkemesinin eski tutanak defterlerinden 298 kayıdı içeren elyazması T. İ. Grunin tarafından yayınlandı. Yine bu elyazmasından H. İ. Kuçuk- İoannesov ve F. E. Korş’un yayınlanmış kopyalarından İ. A. Abdulin dört metin daha yayınladı. Aynı arşivden 4395 no’da muhafaza edilen elyazmalarından Ermeni Mahkemesine 1585 yılına ait tutanak defterinden iki kayıdı M. Bjşkyants yayınladı. Yine 1463-1564 yılına ait Lvov Ermeni Dinî Mahkemesinin defterlerinden, 1521’de Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış bir kayıt bölümünün yayını M. Bjşkyants’a aittir. Diğer 37 tutanak defteri korunmaktadır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 598; Garkavets, 1993, 15].
Kiev’de 1572-1663 yıllarına ait Kamenets-Podolsk Ermeni-Kıpçak Mahkemesine ait, yaklaşık 8000 sayfadan oluşan, 28 elyazması Viyana’da Ermeni Mehitarist Kitaplığında Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış 1636-1736 yıllarına ait doğum kayıtları defteri, 1564-1608 ve 1608-1624 yıllarına ait Lvov Ermeni-Kıpçak Mahkemesinin iki tutanak defteri, 1598-1637 yıllarına ait Lvov Ermeni Kıpçak Mahkemesinin kassa defteri, 1572-1630 ve 1643-1667 yıllarına ait Lvov Ermeni Dinî Mahkemesinin tutanak defterleri, Venedik’te Ermeni Mehitarist Kitaplığında 1630-1642 yıllarına ait Lvov Ermeni Dinî Mahkemesinin tutanak defteri bulunmaktadır. Doğu ve özellikle Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış eserleri, mikrofilmleri ve fotokopileri biriktiren M. Levitski’nin mirasçılarında iki kitap bulunmaktadır. Bunlardan biri 1625-1630 yıllarına ait Lvov Ermeni Mahkemesinin tutanak defterleri (48 sayfadan oluşmakta, elyazmasının devamı Viyana’da Ermeni Mehitarist Kitaplığında 444 no’da muhafaza edilmektedir), diğeri 1660-1675 yıllarına ait Lvov Ermeni Başpiskoposluğun doğum kayıtları defteridir (sayfa sayısı belli değil). Kamenets-Podolsk dışında Lvov, Viyana ve Varşova arşivlerinde de pek çok orijinal belgeler muhafaza edilmektedir. Bu belgelerin büyük bir bölümü Lvov Devlet Arşivinde bulunmaktadır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 598; Garkavets, 1993, 15].
3. Filolojik çalışmalar
Ermeni Kıpçakçasıyla ilgili iki dil bilgisi kitabı ve beş sözlük bulunmaktadır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 599; Garkavets, 1993, 16; Daşkeviç, 1979, 7]. Gramer kitapları Lvov’da 1581’de (Erivan’da Matenadaran’da), 1613’te (Viyana’da Ermeni Mehitarist Kitaplığında) hazırlanmıştır.
Tercüme edilmiş Ermeni Kıpçakçası sözlükleri, muhtemelen, yine Lvov’da yapılmıştır. Bunlar, Lvov Üniversitesi Kütüphanesindeki 51 no’lu elyazmasının I. bölümüde, Sank-Petersburg’ta M.E. Saltıkov-Şçedrin adında Devlet Açık Kütüphanesinde 8 no’lu Erm. elyazmasında, Viyana Milli Kütüphanesinde 311 no’lu Erm. elyazmasında, Viyana’da Ermeni Mehitarist Kitaplığında 84 no’lu elyazmasında bulunmaktadırlar.
Trıyarski 1968-1972’de Varşova’da tercüme edilmiş üç Viyana elyazması sözlüklerin Kıpçakça bölümüne konkordans yayımladı. Burada ilk kelimelerin anlamlarını Polonya ve Fransızca vererek, metne geniş bir önsöz koymuş ve tercüme edilmiş beş sözlüğün bazı sayfalarının tıpkıbasımını vermiştir [Trıyarski, 1968-1972, T1, f. 1-4; Garkavets, Hurşudyan, 2001, 599; Garkavets, 1993, 16].
Psaltır’ın kelime ve deyimlerini açıklayan Ermeni Kıpçakçası eski kelimeler sözlüğü Erivan’da Matenadaran’da 2267 no’da bulunmaktadır [Garkavets, 1993, 16]. A. Garkavets ve E. Hurşudyan orijinal metni Latince transkripsiyonuyla birlikte yayımladılar [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 557-582]. Yine Erivan’da Matenadaran koleksiyonlarında sekiz metinden oluşan ve şimdiye kadar yayımlanmamış, 2267 numaralı bir elyazması bulunmaktadır [Trıyarski, 1978, 237]. Bu elyazmasında, birkaç söz için isim çekimi ve fiil çekimi örnekleri (7 şekilde çekilmiş 184 fiille birlikte 500 isim, sıfat vb.) vardır. O. S. Eganian tarafından yayımlanmış bir notta, bu elyazmasının hem içindekileri hem de tarihi (1581) bakımından çok değerli bir yapıt olduğu, İlov’da yazıldığını ve yazarın Lusig Sarkavag olduğu hakkında söylentilerin olduğunu bildirmektedir [Eganian, 1962, 152; Trıyarski, 1978, 237; 1987, 36].
Bilindiği gibi Ermeni Kıpçakçası sözlükleri XVII yy’da yazılmış, ancak yazarların adları bilinmemektedir. O sözlüklerin beş elyazmasının birbiriyle sıkı bir bağlantısı olmasına karşın, onların doğru detaylı kronolojisi şimdiye kadar gösterilmedi. İlgi çekici dilbilgisi terimleri beş elyazmasında da var, fakat en çok alfabe sırasına göre düzenlenmiş olan III numaralı sözlükte (Viyana Mehitarist Kitaplığında, 84 no’da) bulunmaktadır [Trıyarski, 1978, 238].
4. Edebi eserler
Edebi eserlerin örneklerinden “İstoriya mudrogo Hikâra” (Hikmetli Hikâr’ın hikâyesi) adlı didaktik eserin yalnız Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış şekli bulunmuştur. Kıpçaklar hakkında bilgi veren didaktik bir eserdir. Viyana’da Ermeni Mehitarist Kitaplığında 468 no’da bulunmaktadır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 599; Garkavets, 1993, 18; Daşkeviç, 1979, 7]. Bu elyazması J. Deny ve E. Trıyarski tarafından yayınlanmıştır [Deny, Trıyarski, 1964, 7-61].
5. Dinî eserler
Avrupa kütüphanelerinde ve arşivlerinde pek çok dinî içerikli Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış eserler muhafaza edilmektedir [Garkavets, 1979, 7]. Beş Zebur kitabı, havari Pavlus’un mektubu, dokuz dua kitabı, ilâhiyatçı Anton’un dört vaaz kitabı, velilerin hayatları ve astrolojiyle ilgili birkaç kitap, bir paskalya takvimi ve Ermenice ve Eski Türkçeyle yazılmış 12 yıllık hayvan takviminin listesi bulunmaktadır. Bu metinleri Eski Ermeniceden ve diğer bazı dillerden kimin tercüme ettiği çoğu zaman belli değildir [Garkavets, 1993, 16]. Kıpçakça yazılmış beş Zebur kitabından birisi bugün Krakov’da Çartoriyskiler Müzesinde (Polonya), birisi Viyana’da Viyana Milli Kütüphanesinde (Avusturya) ve üç tanesi Venedik’te Mehitarist Kütüphanesinde (İtalya) muhafaza edilmektedir [Garkavets, Hurşudyan, 2001, XXII]. Dua kitaplarından “Algış Bitigi” 1618’de Lvov’da basılmıştır. Bu kitabın tek nüshası Leiden Üniversitesinin kütüphanesinde bulunmaktadır. Bu kitabı bilim alemine ilk olarak 1961’de E. Schütz tanıtmıştır [Schütz, 1961, 123-130]. Tüm dünyada yalnız Kıpçakça basılmış ilk kitap olarak değil, ilk Türkçe basılmış kitap olarak bilinmektedir [Garkavets, Hurşudyan, 2001, XIX; Garkavets, 1993, 17]. Bir Zebur kitabının tercümesine bakalım. İlk tercümesi 1575’te Lvov’da yapılmış, ancak yazarın adı geçmemektedir. Garkavets’e göre bu tercüme Diakon Lusig’e aittir. Çünkü beş sene sonra 1580’de metnin Kıpçakça bölümüne birkaç ekleme yaparak yeniden yayımlamıştır [Garkavets, 1993, 16]. E. Trıyarski ve Y. Hurşudyan, Diakon Lusig tarafından düzenlenen ve tercüme edilen bu mezmurları yayımlamışlardır [Garkavets, Hurşudyan, 2001].