Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

Navarra’da Şampanya Hanedan Yönetimi’nden Fransız İhtilali’ne...

“Bask Ülkesi’nin sosyo-politik yapısı ve kurumları: Fransız İhtilali’nin arifesinde Pirene Ötesi veya Pirene berisi Bask illeri bu açıdan oldukça benzeşik bir yapıdaydılar. Halk her yerde özgürdü ve sınıflar genellikle toprak kaynaklı zenginlik derecesine göre belirleniyordu. Yüksek sınıf mensupları baz soyluluk unvanları taşırlardı. Erk, düzenli olarak toplanan ‘Halk Meclisleri’ tarafından denetlenen seçilmiş kişilerin elindeydi. Özgürlükler, kişilerle sosyal grupları  korumak, bir yandan da Kraliyet Memurları tarafından uygulanan merkezi otoritenin kötüye kullanılmasını engellemek, aynı zamanda da toplumu oluşturan diğer birey ve grupların kendilerine tanınmış hakların dışına çıkmamalarını sağlama amacına yönelik yazılı geleneklerce (fors, fueros) teminat altına alınmıştı. Yerel meclisler bir yandan bu geleneklere uyulmasını sağlamak, bir yandan da bütçeyi yapmak, hatta gerekirse kırala ait vergilere müdahale etmekle görevliydiler.

Genel olarak böyle özetlenebilecek olan yapı, ayrıntılarda her bölgenin uzun tarihi boyunca şekillenen çeşitli geleneklere bağlı olarak bazı ufak farklılıklar gösterebiliyordu.

Alava’da üst sınıflar Hidalgolar’dan ve dinadamlarından oluşurken, avam tabakası işçilerden, kısmen kendi hesaplarına çalışan Çollazoslar’dan ve –önceleri- soylularla dinadamlarına bağlı olan serflerden oluşuyordu. Bunlar, 12. yüzyıldan itibaren uyanıp Fueroslar yaygınlaşmaya başladı: Vitoria Fuerosları 1181’de, Lagouardia Fuerosları 1168’de yazıldı vb. Kent kaynaklı olsun, köy kaynaklı olsun helk, meclisler veya Juntas Generales’ler halinde yılda iki kere toplanır, iki komiser ve dört temsilciden oluşan bir komisyon kararların uygulanmasını denetlerdi. Pase Foral, Kıral Buyrukları’nın Fueroslar’la çelişip çelişmediğini kontrol ederdi.

Viscaya’nın sosyo coğrafik yapısı karmaşıktı. Orada bir yandan Terra Ilana –Taşra Bölgesi-, bir yandan da Villaslar vardı fakat ayrıca iki de özgün bölge (Duranguesado-Durango Bölgesi- ve Nervion’un batısındaki Encartaciones- vilayetin en batısı) bulunuyordu. Viscaya Senyörlüğü 1370’de miras yoluyla Kastilya’ya bağlanmıştı. Kıral burada bir Corregider ve onun yardımcıları tarafından temsil edilirdi. Villaslar Terras Ilanaslar temsilcilerini yılda iki kere, önceleri Idoybalzaga’da, 15.yy.dan itibaren de Guernica’daki ünlü meşe ağacının altında toplayan Juntas Generalesler’e gönderirlerdi.

Durangusado temsilcileri Guerediaga’da Encartaciones temsilcileri ise Avellaneda’da toplanırlardı. Tierra Ilana geleneklere göre, Villaslar ise derebeylerinin Fueros ve mektuplarıyla yönetilirlerdi. Viscayalılar Kastilya’ya vergi vermez fakat askerlik yaparlardı. Önceleri bir Behetria olan Guipozcoa’nın efendileri, Navarra ve Kastilya Kıralları’ydı. Kıral temsilcileri önceleri bir Adelantado iken 16.yy.dan itibaren bir Corregidor oldu. Halk üçe ayrılırdı: Hidalgolar (Villas), işçiler ve perientes Mayoresler. Fueroslarca korunan Villasar Parientes Mayoresler’in gücünü dengelemek için bir örgüt kurunca, Parientes Mayoresler de 15.yy.da örgütlenerek yılda iki kez çeşitli merkezlerde toplanan Juntas Generalesleri kurdular.

Seçimler Congejolar’ın (kasaba) büyüklüğüyle orantılı olurdu. Kararların Fueroslar’a uygun olup olmadıklarını Alava’da olduğu gibi Pase Foral denetlerdi. Navarra, aralarına 1407’de Olite’in de katıldığı beş Merindades’ten –Ultra Puertos )Aşağı Navarra), Pamplona, Estella, Sangüesa, Tudela- oluşturuyordu.

O dönem için örnek bir devlet örgütüne sahipti. 15.yy.da 105.000’e ulaşacak olan nüfusu Basklılar’ın yanı sıra Francoslar’ı (yabancılar) Mudajars veya Moroslar’ı (Müslümanlar) ve Yahudiler’i içeriyordu. Soylularla dinadamlarının neredeyse tamamı Bask kökenliydi. Aralarında Fijosdalgolar, Infançonesler ve Ricoshombresler olmak üzere üç alt kol içerirdi. Navarra’nın 13.yüzyılda kurulmuş olan Corteser’inde bunların hepsi temsil edilirdi. Cortesler’den 15.yüzyılda Kıraliyet Konseyi ayrılacak, aynı tarihlerde paralel olarak kurulan Genel Temsilcilik, ekonomi ve vergi konularına eğilecekti. Bundan bir yüzyıl önce de bir Hesap Meclisi kurulmuştu. Aragon ve Kastilya Modelleri’nden ziyade Fransız Sistemi’ni hatırlatan finans organizasyonunda para akışı dört kaynaktan sağlanıyordu: Kıral Hakları, Derebey Hakları, Satışlardan alınan pay ya da Alcabadoslar ve Corteslerce konulan olağanüstü vergi Cuartelesler...

Yahudilerle Müslümanlar ayrı bir yöntemle vergilendirilirlerdi. Kırallığı yöneten

Fuero General 1330 yılında hazırlandı. Aşağı Navarra ise devlet yönetim organını beş şehir (Saint-Palais, Saint-Jen-Pied-de-Port, Labastide-Clairence, Garris ve Larceveau) ile Cize, Baigorry, Osses, Mixe, Arberoue ve Ostabaret bölgelerinin yerel meclislerinden seçilen temsilcilerle kurmuştu. Bu organın geniş ayrıcalıkları vardı.

Tüm kamu yönetimini yürütür, bölgenin parasal bağımsızlığını korur ve Forslar’a uyulmasını sağlardı. Merindad de Ultra Puertos 1608 yılına kadar Fuero General tarafından yönetilmişken 1611’de 13.Luis, Bearn Dili’nde yazılmış yeni Forslar yayınlattı. Labourd Kurumları demokratik yalınlığa güzel bir örnek oluşturur: Ufak tefek yerel sorunları görüşmek üzere pazarları kiliselerde papaz kurulları oluşturan ‘Özgür Aile’ reisleri, her yıl Juratlar seçer, bunlardan biri kendi çevresinde belediye başkanınkine benzer görevler üstlenirdi. Juratlar, Genel Sendik’in çağrısı üzerine Ustaritz’de toplanarak Bölge Meclisi ya da Bilçar’ı oluştururlardı: Bu meclise soylularla din adamları bulunmazdı.

Soule’ün ‘Yönetim Kurulu’ gibi Bilçar’ın yetkileri de Aşağı Navarra Meclisi’ninkilere benzerdi. Buralarda kıral, yüksek bir memur tarafından temsil edilir, onun da yanında bir Başmuavin (ya da genel yardımcı) ve bir Genel Savcı bulunurdu. Geleneksel uygulamalar 12. Louis ve 1.François zamanlarında yazıya dökülerek 1553’te basıldı (Lege Zaharrak).

Yönetimsel açıdan en çok bölünmüş ve karmaşık bir yapıya sahip Soule’de ise, bölge meclisi ‘Yönetim Kurulu’ yılda bir kere iki farklı kurumun daveti üzerine toplanırdı. Bunlar soylular ve din adamlarından oluşarak Mauleon yakınlarındaki Licharre’de toplanan Büyük Kurul Meclisi’yle, Labourd’daki Bilçar’a benzeyen ve Libarreux’de toplanan Halk Meclisi’ydi. Bu meclis 1730’da dağıtılmıştır. Soule gelenekleri, Labourd’unkilerle aynı dönemde yazılı kanunlar haline getirilerek basıldı.”

(Basklılar, Jacques Allieres, İletişim Yayınları)