|
|
|
|
Baltık dilleri“Geleneksel olarak Baltık halkları iki büyük dil
ailesine ayrılır. 1.Fin-Ugur Ailesi, 2.Baltık Dilleri Grubu. Fin-Ugur Ailesi: Rusya’nın doğusundan gelen
Fin-Ugur boylarının, Hıristiyanlık’tan hemen önce Baltık kıyılarına
yerleştikleri sanılır. Uygarlıklarının ilkel niteliği ve yüzyıllarca
bir siyasal örgütlenmelerinin olmaması nedeniyle en güneydeki halklar, zaman
içinde Slav-Baltık boyları tarafından yutuldu. Bugün bu kavimlerin soyundan
gelenler yalnızca Estonyalılar ile Liveler’dir. A) Estonya Dili: Estonyalılar’ın dili Fin-Ugur
dilleri ailesine bağlanır; çok yakın olan Fince’nin (Suomi) yanı sıra
Macarca ile Laponca da bu dil ailesi içinde yer alır. Estonya Dili 13. yüzyıl başlarında belgelenmiştir;
nitekim 1220’de Leton Henryk’e ait Latince bir vakayinamede Estonyaca birkaç
cümleye rastlanmıştır. Bu dilde kaleme alınmış bilinen en eski el yazması
1524-1528 tarihlidir. Estonyaca
Latin alfabesiyle yazılır. Farklı iki lehçe vardır: Biri ülkenin kuzeyinde
(Tallinn Lehçesi) diğeri de güneyinde konuşulan lehçedir. Estonyaca Estonya’nın resmi dilidir. Aynı zamanda
Sovyetler Birliği’ndeki diğer Estonyalılar –özellikle Letonya’daki
Estonyalılar- ve 20.yüzyılın ilk yarısındaki birtakım siyasal karışıklıklar
nedeniyle çok sayıda Estonyalı’nın yerleştiği ABD’De de konuşulmaktadır. B) Livce: Baltık ülkelerinde konuşulan
ikinci Fin-Ugur dilidir. Estonyaca’ya yakın olan bu dil artık günümüzde
yalnızca bir milyon Liv tarafından kullanılmaktadır. Livler, adını
Livonya’ya (Letonya’nın kuzey kesimi ile Estonya’nın güneydoğu
kesimini kaplayan bölge) veren bir halktır. Letonya’da, Kurzeme’nin kuzey
ucundaki on iki kadar köye dağılmış durumdadırlar. 2. Baltık Dilleri Grubu: Dilbilimsel anlamda Baltık
sözcüğünü ilk kez Alman dilbilimci G.H.Nesselmann, 1845’te yayımlanan
Die Sprache der Alten Preussen adlı yapıtında, Ortaçağ’da yaşamış olan
ve Baltık dili konuşan halklar bütününü belirtmek için kullanmıştır;
bu dil grubundan varlığını sürdüren yalnızca Litvanyaca ve Letonca’dır. A) Ön Baltık Dilleri : Letonca ve Litvanyaca,
Hint-Avrupa dilleri ailesinden Baltık kolunun tek temsilcisidir. Tarihçilere
ve dilbilimcilere göre, bu iki dilin kökeni, genelikle Ön Baltık ya da
Letonca-Litvanyaca denen aynı başlangıç ağzıdır. Letonlar ile Litvanyalılar’ın
Hıristiyanlık’ın ilk yüzyıllarına kadar aynı dili konuştukları sanılır.
Daha sonraları zamanla meydana gelen bir farklılaşmanın 11.yüzyıla doğru
tamamlandığı tahmin edilir. Her iki dil son derece arkaik diller olarak kalmışlardır.
Ama, Roger Caratini’nin vurguladığı gibi, iki dil arasındaki temel ayrım
Litvanyaca’nın Letonca’ya göre çok daha arkaik olmasıdır. ‘Örneğin, Litvanyaca, eski sesçil birleşimleri
muhafaza etti (Söz gelemi en, in Letonca’da ie, i olmuştur); vurgu
Litvanyaca’da değişkendir, oysa Letonca’da daima sözcüğün ilk
hecesindedir. Her iki dil biçimbilimsel bazı ayrımlar gösterir:
Litvanyaca’da beş, Letonca’da altı çekim vardır (isimler için); sıfatlar
için Litvanyaca’da üç, Letonca’da bir çekim vardır. Fiil dizgesi her
iki dilde de aynıdır. Sözcükler, tüm Hint-Avrupa dillerinde olduğu gibi,
sonekler ve örnekler yardımıyla türetme yoluyla oluşur. Alfabe her iki
dilde de Latin alfabesidir.’ B)Litvanyaca : Litvanyaca’dan ilk kez 11. yüzyıla
doğru tarih kaynaklarında söz edilmiştir. Uzun süre kırsal alanların halk
dili olarak kaldı; oysa grandüklükte resmi dil yüzyıllar boyu Latince, Lehçe
ya da Eski Prusya diliydi. Litvanyaca ilk metin, Luther kateşizminin 1574’ta
çıkan çevirisidir. İlk sözlük 1629’da çıktı; Danielus Kleinas’ın
ilk Litvanyaca dilbilgisi hazırlaması için 1653’ü beklemek gerekecekti. Litvanyaca iki değişkenlik gösterir: Edebiyat dilinin çıktığı
güney lehçeleri grubu ve ülkenin kuzey kesiminde, Kurzeme’de konuşulan
cemayit. Litvanyaca, günümüzde, Litvanya Cumhuriyeti’nin resmi
dilidir. Aynı zamanda Kaliningrad bölgesi ile yarım milyon Litvanyalı’nın
yaşadığı ABD’de de konuşulur. C)Letonca: Letonca’da Litvanyaca ile aynı dönemde,
1585’te Hıristiyanlık’ın temel ilkelerini içeren bir kitabın çevirisiyle
belgelenmiştir. İlk Letonca dilbilgisi ise 18. yy.’da yayımlanmıştır. Letonca üç lehçeye ayrılır: Ülkenin doğu kesiminde
Yukarı Letonca, orta kesim Letoncası ve Batı Letonca. Letonca Letonya Sovyet
Cumhuriyeti’nin (artık bağımsız, b.n.) resmi dilidir. D)Yokolan Baltık Dilleri: Hint-Avrupa ailesinden
Baltık dalına ait üç dil, kaybolana kadar birkaç yüzyıl konuşulmuştur.
En yaygını tartışmasız Prusyaca’dır; Bu, batıdan Litvanya’yı çevreleyen
bir bölge olan Prusya’da yaşayanların dilidir. Prusyaca’ya karşı amansızca
mücadele eden Töton Tarikatı Şövalyeleri –Alman dilindendirler- 1283’te
ülkeyi bütünüyle fethettiler. Zorla Germenleştirme politikası ve yerel
toplulukların imhası ile varlığını yitiren bu dil 17. yüzyıl sonlarında
kesin olarak yok oldu. Bu dilde yazılmış ve bize ulaşabilen belgeler iki
dilde kaleme alınmış iki kateşizm ile 16. yüzyıla tarihlenen Almanca-Prusyaca
iki sözcüktür. Bölgenin, diğer dili, Letonya’nın batı kesimi ile
Litvanya’nın, daha sonraları Kurzeme adını alacak olan kuzeybatı
kesiminde konuşulan Kurca’dır. Komşuları Letonlar ve Samogintiyenler tarafından
özümsenen Kurlar 16.yüzyılda ortadan kalktılar. Nihayet, Prusya ve Litvanya’nın güney sınırlarında
yaşayan Baltık dilinden bir halk olan İatviaglar’dan söz etmek gerekir; bu
halk da Alman ve Polonyalılar’ın baskısına direnemedi. Dilleri 14. yüzyılda
yok oldu.” (Baltık Ülkeleri, Pascal Lorot) |